റോമിലെ വിശുദ്ധ ക്ലെമന്റ്

ആദ്യം ഒരു സത്യം പറയണം: ക്ലെമന്റിന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് നമുക്ക് വളരെക്കുറച്ചേ അറിയൂ. ഏതാനും സാക്ഷ്യങ്ങൾക്കപ്പുറം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെയും മരണത്തെയുംകുറിച്ച് ഒന്നും അറിവില്ലെന്ന് കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശംതന്നെ തുറന്നുപറയുന്നു. നമ്മുടെ കൈയിലുള്ളത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു കത്തും, തൊട്ടുപിന്നാലെ ജീവിച്ചവരുടെ ഓർമയുമാണ്.

ആദിമ സാക്ഷികൾ പറയുന്നത്

• ലിയോൺസിലെ വിശുദ്ധ ഇരണേവൂസ് (Irenaeus), ഏകദേശം 180-ൽ, റോമിലെ മെത്രാന്മാരുടെ പട്ടിക നൽകുന്നു: ലീനൂസ്, അനക്ലേത്തൂസ്, പിന്നെ അപ്പസ്തോലന്മാരിൽനിന്നു മൂന്നാം സ്ഥാനത്ത് ക്ലെമന്റ്. അദ്ദേഹം അപ്പസ്തോലന്മാരെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്, അവരോടു സംസാരിച്ചിട്ടുണ്ട്; അവരുടെ പ്രസംഗം അപ്പോഴും കാതിൽ മുഴങ്ങിയിരുന്നു എന്നും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു (പാഷണ്ഡതകൾക്കെതിരേ 3.3.3).
• തെർത്തുല്യൻ (Tertullian), ഏകദേശം 200-ൽ, പത്രോസുതന്നെയാണ് ക്ലെമന്റിനെ അഭിഷേകം ചെയ്തതെന്ന് റോമിലെ സഭ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
• കേസറിയായിലെ എവുസേബിയൂസ്, നാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, ഡൊമീഷ്യൻ (Domitian) ചക്രവർത്തിയുടെ പന്ത്രണ്ടാം ഭരണവർഷത്തിൽ ക്ലെമന്റ് സ്ഥാനമേറ്റെന്നും, ട്രാജന്റെ (Trajan) മൂന്നാം ഭരണവർഷത്തിൽ, ഒൻപതു വർഷത്തിനുശേഷം, എവരിസ്തൂസിന് (Evarestus) ചുമതല കൈമാറിയെന്നും പറയുന്നു (സഭാചരിത്രം 3.15, 3.34). ഏകദേശം 92 മുതൽ 100 വരെ.
• വിശുദ്ധ ജെറോം അദ്ദേഹത്തെ പത്രോസിനുശേഷം നാലാമത്തെ റോമാ മെത്രാൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അക്കാലത്ത് മിക്ക ലത്തീൻകാരും ക്ലെമന്റ് പത്രോസിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ വന്നതായി കരുതിയിരുന്നുവെന്നും പറയുന്നു.

പട്ടികകൾ എന്തുകൊണ്ട് ഭിന്നിക്കുന്നു

പഴയ പട്ടികകൾ എപ്പോഴും ഒത്തുപോകുന്നില്ല. ചിലതിൽ ക്ലേത്തൂസും (Cletus) അനക്ലേത്തൂസും രണ്ടുപേരെപ്പോലെ കാണാം; ഇവർ ഒരാൾതന്നെയെന്ന് ഇന്ന് മിക്ക പണ്ഡിതരും കരുതുന്നു. മറ്റു ചിലത് ക്ലെമന്റിനെ പത്രോസിനു തൊട്ടുപിന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. പത്രോസ് അദ്ദേഹത്തെ അഭിഷേകം ചെയ്തെന്നും അദ്ദേഹം കുറച്ചുകാലം മാറിനിന്നെന്നും പിന്നീട് ചുമതലയേറ്റെന്നും വിശുദ്ധ എപ്പിഫാനിയൂസ് (Epiphanius) പറയുന്ന കഥ ഇതിനു വിശദീകരണമാകാം; അദ്ദേഹത്തിനുതന്നെ ഇതിൽ ഉറപ്പില്ലായിരുന്നു. ഇരണേവൂസ് മുതൽ സഭ സൂക്ഷിക്കുന്ന ക്രമമാണ് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ നൽകുന്നത്: പത്രോസ്, ലീനൂസ്, അനക്ലേത്തൂസ്, ക്ലെമന്റ്. ദിവ്യബലിയിലെ റോമൻ കാനോനും ഇതേ ക്രമത്തിലാണ് പേരുകൾ ചൊല്ലുന്നത്; അനക്ലേത്തൂസിനു പകരം ക്ലേത്തൂസ് എന്നു മാത്രം.

അദ്ദേഹം ആരായിരുന്നു?

മൂന്ന് ഊഹങ്ങൾ പതിവായി ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ഒന്നും ഉറപ്പല്ല.

• പൗലോസിന്റെ സഹപ്രവർത്തകൻ. ഫിലിപ്പി 4:3-ൽ വിശുദ്ധ പൗലോസ് ഒരു ക്ലെമന്റിന്റെ പേരു പറയുന്നു. ഒരിജൻ, എവുസേബിയൂസ്, എപ്പിഫാനിയൂസ്, ജെറോം എന്നിവർ ഇത് ഇദ്ദേഹംതന്നെ എന്നു കരുതി. പൗലോസിന്റെ ക്ലെമന്റ് മിക്കവാറും ഫിലിപ്പിക്കാരനായിരുന്നു എന്നാണ് കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ചോദ്യം ഇന്നും തുറന്നുകിടക്കുന്നു.
• കോൺസൽ ഫ്ലാവിയൂസ് ക്ലെമെൻസ്. 95-ലെ കോൺസലും ഡൊമീഷ്യന്റെ ബന്ധുവും വധിക്കപ്പെട്ടവനുമായ ഫ്ലാവിയൂസ് ക്ലെമെൻസ് (Flavius Clemens) ആണ് ഇദ്ദേഹം എന്ന് പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഒരു ധാരണയുണ്ടായിരുന്നു. പ്രാചീന എഴുത്തുകാർ ഇതു പറയുന്നില്ല; ഇന്ന് ഇത് സാധ്യത കുറഞ്ഞതായി കരുതുന്നു.
• അടിമത്തത്തിൽനിന്നു മോചിതനായ കുടുംബം. കത്തിൽ പഴയനിയമം എത്ര ആഴത്തിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നുവെന്ന് ഇംഗ്ലീഷ് പണ്ഡിതനായ മെത്രാൻ ലൈറ്റ്ഫുട്ട് (Lightfoot) ശ്രദ്ധിച്ചു. യഹൂദ പശ്ചാത്തലമുള്ള, ഒരുപക്ഷേ ചക്രവർത്തിയുടെ ഭവനത്തിൽ അടിമയായിരുന്ന ഒരാളോ അയാളുടെ മകനോ ആയിരിക്കാം എന്ന് അദ്ദേഹം അനുമാനിച്ചു. ഇതും ഊഹം മാത്രം.

കോറിന്തോസിലെ പ്രശ്നം

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിൽ ഉറപ്പുള്ള ഒരേയൊരു സംഭവം ഈ കത്താണ്. കോറിന്തോസിലെ സഭയിൽ ഏതാനും പേർ എഴുന്നേറ്റ്, കുറ്റമറ്റ നിലയിൽ ശുശ്രൂഷിച്ചിരുന്ന മൂപ്പന്മാരെ സ്ഥാനത്തുനിന്നു നീക്കി (അധ്യായങ്ങൾ 3, 44, 47). ഒരു തലമുറ മുമ്പ് ഇതേ നഗരത്തിൽ പൗലോസും കക്ഷിപ്പിണക്കങ്ങൾ നേരിട്ടിരുന്നു. വിവരം റോമിലെത്തി. റോമിലെ സഭ ദീർഘമായ ഒരു കത്തെഴുതി; അതിന്റെ രചയിതാവ് ക്ലെമന്റാണെന്ന് ആദിമസഭ ഒരേ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു. കത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പറയുന്ന "പെട്ടെന്നുണ്ടായ ദുരന്തങ്ങൾ" (1:1) ഡൊമീഷ്യന്റെ മതപീഡനമാണെന്നു മനസ്സിലാക്കി, ചക്രവർത്തിയുടെ മരണത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ, 96-നുശേഷം ഉടനെ, കത്തെഴുതിയെന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ പറയുന്നു.

ക്ലൗദിയൂസ് എഫേബൂസ് (Claudius Ephebus), വലേരിയൂസ് ബീത്തോ (Valerius Bito), ഫോർത്തുനാത്തൂസ് (Fortunatus) എന്നീ മൂന്നുപേരാണ് കത്തു കൊണ്ടുപോയത്. സമാധാനത്തിന്റെ വാർത്തയുമായി വേഗം മടങ്ങിവരണമെന്ന് അവരോടു നിർദേശിച്ചിരുന്നു (63, 65).

കത്ത് ഫലം കണ്ടോ? ഏകദേശം 170-ൽ കോറിന്തോസിലെ മെത്രാൻ ദിയൊനീഷ്യസ് (Dionysius) റോമിലേക്ക് എഴുതി: ക്ലെമന്റ് വഴി ലഭിച്ച ആ കത്ത് തന്റെ സഭ ഇപ്പോഴും ഞായറാഴ്ചകളിൽ വായിക്കുന്നു. കോറിന്തോസുകാർ അത് എങ്ങനെ സ്വീകരിച്ചു എന്നതിന്റെ ശക്തമായ അടയാളമാണിത്.

മരണം: അറിവും ഐതിഹ്യവും

അദ്ദേഹം എങ്ങനെ മരിച്ചുവെന്ന് നമുക്ക് അറിയില്ല. അദ്ദേഹത്തെ രക്തസാക്ഷി എന്ന് ആദ്യം വിളിക്കുന്ന, നമുക്കറിയാവുന്ന എഴുത്തുകാരൻ ഏകദേശം 400-ലെ റൂഫിനൂസ് (Rufinus) ആണ്. നാലു മുതൽ ആറു വരെ നൂറ്റാണ്ടുകളിലെ പിൽക്കാല സാക്ഷ്യങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന് രക്തസാക്ഷി എന്ന പദവി നൽകുന്നു എന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ സൂക്ഷ്മതയോടെ പറയുന്നു. ലത്തീൻ പഞ്ചാംഗം അദ്ദേഹത്തെ മാർപാപ്പയും രക്തസാക്ഷിയുമായി ആദരിക്കുന്നു.

നാലാം നൂറ്റാണ്ടിനെക്കാൾ പഴക്കമില്ലാത്ത ഒരു ഗ്രീക്ക് കഥ കൂടുതൽ പറയുന്നു. അതിൽ ട്രാജൻ ക്ലെമന്റിനെ ക്രിമിയയിലേക്ക് നാടുകടത്തുന്നു. ദാഹിച്ചുവലഞ്ഞ രണ്ടായിരം ക്രിസ്ത്യാനികൾക്ക് അദ്ദേഹം വെള്ളം നൽകുന്നു; ജനങ്ങൾ മാനസാന്തരപ്പെടുന്നു; ധാരാളം പള്ളികൾ ഉയരുന്നു. ഒടുവിൽ ഇരുമ്പ് നങ്കൂരം കെട്ടി അദ്ദേഹത്തെ കടലിലെറിയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ക്രൈസ്തവ കലയിൽ അദ്ദേഹം പലപ്പോഴും നങ്കൂരത്തോടെ കാണപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ ചരിത്രമായല്ല, ഭക്തിനിറഞ്ഞ ഐതിഹ്യമായി വായിക്കുക. എന്നാൽ 417-ഓടെ റോമിൽ വിശുദ്ധ ക്ലെമന്റിന്റെ ഒരു ബസിലിക്ക ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് സോസിമൂസ് (Zosimus) മാർപാപ്പയിൽനിന്ന് വ്യക്തമാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരു സൂക്ഷിക്കുന്ന പള്ളി റോമിലുണ്ടെന്ന് ജെറോമിനും അറിയാമായിരുന്നു.

തിരുശേഷിപ്പുകൾ

ഏകദേശം 861-ൽ, പിൽക്കാലത്ത് സ്ലാവ് ജനതയുടെ അപ്പസ്തോലന്മാരായ വിശുദ്ധ സിറിലും മെത്തോഡിയൂസും ഖസർ (Khazars) ജനതയുടെ അടുത്തേക്കുള്ള യാത്രയിൽ ക്രിമിയയിലെ ഖേർസണിൽ (Kherson) എത്തി. ക്ലെമന്റിന്റേതെന്നു വിശ്വസിക്കപ്പെട്ട അസ്ഥികളും ഒരു നങ്കൂരവും അവർ കണ്ടെത്തി. പിന്നീടുള്ള യാത്രകളിൽ അവ കൂടെ കൊണ്ടുനടന്ന്, ഏകദേശം 867-868-ൽ റോമിലെത്തിച്ച് ഹാഡ്രിയൻ രണ്ടാമൻ മാർപാപ്പയ്ക്കു നൽകി; അദ്ദേഹം അവ സാൻ ക്ലെമന്തെ (San Clemente) ബസിലിക്കയിൽ സ്ഥാപിച്ചു. വിശുദ്ധ ജോൺ പോൾ രണ്ടാമൻ ഈ സംഭവം സ്ലാവോരും അപ്പസ്തോളി (Slavorum Apostoli 4) എന്ന ചാക്രികലേഖനത്തിൽ വിവരിക്കുന്നുണ്ട്; "അവർ വിശ്വസിച്ച" കബറിടപ്പള്ളി എന്ന കരുതലോടെയാണ് അതിലെ വാക്കുകൾ. തിരുശേഷിപ്പുകൾ കൊണ്ടുവന്നതിന്റെ ചരിത്രം വിശ്വസനീയമെങ്കിലും അസ്ഥികൾ അദ്ദേഹത്തിന്റേതെന്നു തെളിയിക്കാനാകുമോ എന്ന് കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശം സംശയിക്കുന്നു. അന്ത്യോക്യായിലെ വിശുദ്ധ ഇഗ്നാത്തിയോസിനോടൊപ്പം ക്ലെമന്റിനെ ഈ ബസിലിക്ക ഇന്നും വണങ്ങുന്നു; വിശുദ്ധ സിറിലിനെ അടക്കിയതും അവിടെയാണ്.

റോം. ഒരു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം. അവിടത്തെ ക്രിസ്ത്യാനികൾ ചെറിയൊരു കൂട്ടം; പലരും ദരിദ്രരോ അടിമപശ്ചാത്തലമുള്ളവരോ, ചിലർ ചക്രവർത്തിയുടെ ഭവനത്തിലുള്ളവരും. നീറോയുടെ കാലത്തെ പത്രോസിന്റെയും പൗലോസിന്റെയും മരണം ക്ലെമന്റിന് ഓർമയുള്ളതോ, ഓർമയുള്ളവരിൽനിന്നു കേട്ടതോ ആയിരുന്നു. "ഏറ്റവും മഹാന്മാരും നീതിമാന്മാരുമായ തൂണുകൾ" എന്ന് അദ്ദേഹം അവരെ വിളിക്കുന്നു; സഹിച്ചവരുടെ വലിയൊരു കൂട്ടത്തെയും, അവരിലെ സ്ത്രീകളെയും പറ്റി പറയുന്നു (5, 6).

ഡൊമീഷ്യൻ. 81 മുതൽ 96 വരെ ചക്രവർത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പതിനഞ്ചാം വർഷത്തിൽ കോൺസൽ ഫ്ലാവിയൂസ് ക്ലെമെൻസിന്റെ ബന്ധുവായ ഫ്ലാവിയ ഡൊമിറ്റില്ല (Flavia Domitilla) ക്രിസ്തുവിനു സാക്ഷ്യം നൽകിയതിന് നാടുകടത്തപ്പെട്ടതായി എവുസേബിയൂസ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു (3.18). ഈ പീഡനം എത്ര വ്യാപകമായിരുന്നു എന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ തർക്കിക്കുന്നു. റോമിലെ സഭയ്ക്കു പെട്ടെന്നു ദുരിതങ്ങൾ വന്നു എന്നു മാത്രമാണ് കത്തു പറയുന്നത്.

കോറിന്തോസ്. തിരക്കേറിയ ഗ്രീക്ക് തുറമുഖം, റോമൻ കോളനി, വിശുദ്ധ പൗലോസ് സ്ഥാപിച്ച സഭ. പൗലോസിന്റെ ലേഖനങ്ങൾ അവർക്കു പരിചിതമായിരുന്നു; അവ വീണ്ടും എടുത്തു വായിക്കാൻ ക്ലെമന്റ് പറയുന്നു (47).

സഭയുടെ ക്രമം. യേശുവിന്റെ ആദ്യസാക്ഷികൾ മരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എല്ലാവരെയും അലട്ടിയ ചോദ്യം: അവർ ഏല്പിച്ചുപോയ ചുമതല ഇനി ആർക്ക്? ക്ലെമന്റിന്റെ കത്തിൽ "മെത്രാൻ", "മൂപ്പൻ" എന്നീ വാക്കുകൾ വളരെ അടുത്തടുത്താണ് പ്രയോഗിക്കുന്നത്. അന്നു റോമിൽ ഒരാളുടെ സ്ഥാനവും മൂപ്പന്മാരുടെ സംഘവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൃത്യമായി എങ്ങനെയായിരുന്നു എന്ന് പണ്ഡിതർ തർക്കിക്കുന്നു. കത്തിനെ മാർപാപ്പയുടെ അധികാരത്തിലേക്കുള്ള ആദ്യചുവടായി ലൈറ്റ്ഫുട്ട് വായിച്ചു; റോം അന്ന് മൂപ്പന്മാരുടെ സംഘത്താൽ നയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് ഹാർനാക്ക് (Harnack) കരുതി. ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമനോടൊപ്പം, റോമിന്റെ പ്രാമുഖ്യത്തിന്റെ ആദ്യനിർവഹണം കത്തോലിക്കാ പ്രബോധനം ഇവിടെ കാണുന്നു.

• ദൈവകൃപ ഒന്നാമത്. സ്വന്തം ജ്ഞാനംകൊണ്ടോ വിശുദ്ധപ്രവൃത്തികൾകൊണ്ടോ അല്ല, ആദിമുതൽ ദൈവം എല്ലാവരെയും നീതീകരിച്ച വിശ്വാസത്താലാണ് നാം നീതീകരിക്കപ്പെടുന്നത് (32). അപ്പോൾ നാം മടിയന്മാരായിരിക്കണോ? ഒരിക്കലും അരുത്; എല്ലാ സത്പ്രവൃത്തിക്കും നാം തിടുക്കം കാട്ടണം (33). രക്ഷയുടെ സദ്വാർത്തയും ധാർമികജീവിതത്തിന്റെ കടമയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമെന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ ഇതിനെ വിളിക്കുന്നു.
• എളിമയും സ്നേഹവുമാണ് മരുന്ന്. ഭിന്നത അസൂയയിൽനിന്നു വരുന്നു (3 മുതൽ 6 വരെ). മരുന്ന് ക്രിസ്തുവിന്റെ എളിമയാണ്: ഏശയ്യാ 53 മുൻകൂട്ടി പറഞ്ഞതുപോലെ അവിടുന്ന് അഹങ്കാരത്തോടെയല്ല, താഴ്മയോടെ വന്നു (16). വിശുദ്ധ പൗലോസിന്റെ വാക്കുകൾ പ്രതിധ്വനിക്കുന്ന സ്നേഹഗീതവും കത്തിലുണ്ട് (49, 50).
• ദൈവം ക്രമത്തിന്റെ ദൈവം. ആകാശവും ഋതുക്കളും കടലും അവിടുത്തെ കല്പനയിൽ സമാധാനത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു (20). അതുപോലെ സഭയ്ക്കും അതിന്റേതായ നല്ല ക്രമമുണ്ട്; ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം സ്ഥാനത്തു ശുശ്രൂഷിക്കുന്നു (37, 38, 40, 41). സൈന്യത്തിന്റെയും മനുഷ്യശരീരത്തിന്റെയും ഉപമ ഉപയോഗിച്ച് അദ്ദേഹം ഐക്യത്തിലേക്കു വിളിക്കുന്നു (46).
• അപ്പസ്തോലിക പിന്തുടർച്ച. ദൈവം ക്രിസ്തുവിനെ അയച്ചു, ക്രിസ്തു അപ്പസ്തോലന്മാരെ അയച്ചു, അപ്പസ്തോലന്മാർ ശുശ്രൂഷകരെ നിയമിച്ചു; അവർക്കുശേഷം അംഗീകൃതരായ മറ്റുള്ളവർ പിന്തുടരണമെന്നു നിർദേശിക്കുകയും ചെയ്തു (42, 44). പുതിയനിയമത്തിനു പുറത്ത് ഈ പിന്തുടർച്ചയുടെ ഏറ്റവും പഴയ വ്യക്തമായ സാക്ഷ്യമാണിത്. കുറ്റമറ്റവിധം ശുശ്രൂഷിച്ചവരെ പുറത്താക്കരുത് (44). രണ്ടാം വത്തിക്കാൻ കൗൺസിലും (തിരുസഭ, Lumen Gentium 20) മതബോധനഗ്രന്ഥവും (861) ഈ ഭാഗം ഉദ്ധരിക്കുന്നു.
• "അല്മായൻ" എന്ന വാക്ക്. 40:5-ൽ ദൈവജനത്തിലെ അംഗത്തിന് ഗ്രീക്കിൽ ലായിക്കോസ് (laikos) എന്ന വാക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ക്രൈസ്തവ സാഹിത്യത്തിൽ ഇതിന്റെ ആദ്യപ്രയോഗമെന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. വൈദികർക്കെതിരേ ജനത്തെ നിർത്തുകയല്ല, വ്യത്യസ്ത ശുശ്രൂഷകളുള്ള ഒരേ ജീവനുള്ള ശരീരത്തെ വർണിക്കുകയാണ്.
• പുനരുത്ഥാനം. രാവും പകലും, വിതച്ച വിത്തും, തിരുവെഴുത്തുകളും പുനരുത്ഥാനത്തിലേക്കു വിരൽചൂണ്ടുന്നു; അതിന്റെ ആദ്യഫലം ക്രിസ്തുവാണ് (24 മുതൽ 27 വരെ).
• പ്രധാനപുരോഹിതനായ ക്രിസ്തു. അവിടുന്നിലൂടെ നാം സ്വർഗത്തിലേക്കു നോക്കുന്നു (36). നമ്മുടെ ബലഹീനതയുടെ സംരക്ഷകനും സഹായകനും അവിടുന്നാണ്; നമ്മുടെ പ്രാർഥന അവിടുന്നിലൂടെ പോകുന്നു (36, 61, 64).
• ഏക ദൈവം, ഏക ക്രിസ്തു, ഏക ആത്മാവ്. നമുക്കെല്ലാം ഒരേ ദൈവവും ഒരേ ക്രിസ്തുവുമല്ലേ? നമ്മുടെമേൽ പകർന്ന കൃപയുടെ ആത്മാവ് ഒന്നുതന്നെയല്ലേ? (46; ആശയം).
• മാനസാന്തരവും ആദ്യചുവടും. ഓരോ തലമുറയ്ക്കും ദൈവം മാനസാന്തരത്തിന് അവസരം നൽകി (7, 8). കലഹത്തിനു കാരണക്കാരനായവൻ മാറിനിൽക്കാൻ തയ്യാറാകണം: "ഇത് എന്റെ കുറ്റമെങ്കിൽ ഞാൻ പോകാം, ആട്ടിൻകൂട്ടം മാത്രം സമാധാനത്തിലിരിക്കട്ടെ" (54; ആശയം). കലാപം തുടങ്ങിയവരോട് കീഴടങ്ങി മാനസാന്തരപ്പെടാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു (57).
• ഭരണാധികാരികൾക്കായുള്ള പ്രാർഥന. ഭൂമിയിൽ ഭരിക്കുന്നവർ സമാധാനത്തിലും സൗമ്യതയിലും അധികാരം ഉപയോഗിക്കാൻ അദ്ദേഹം പ്രാർഥിക്കുന്നു (60, 61). താഴെ കാണുക.
• ധീരതയുടെ മാതൃകകളായ സ്ത്രീകൾ. റാഹാബ് (12), വിശ്വാസത്തിനുവേണ്ടി മരിച്ച സ്ത്രീകൾ (6), യൂദിത്ത്, എസ്തേർ (55) എന്നിവരെ മാതൃകകളായി കാണിക്കുന്നു.

ഫീനിക്സിനെക്കുറിച്ച് ഒരു വാക്ക്. സ്വന്തം ചാരത്തിൽനിന്ന് ഉയിർക്കുന്ന ഫീനിക്സ് പക്ഷിയെ അറേബിയയിലെ യഥാർഥ ജീവിയായി ഇരുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം പറയുന്നു; പുനരുത്ഥാനത്തിന്റെ അടയാളമായി എടുക്കുന്നു. അന്നത്തെ ലോകത്ത് പലരും അതു വിശ്വസിച്ചിരുന്നു; തന്റെ കാലത്തെ പ്രകൃതിജ്ഞാനമാണ് അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ചത്. പ്രബോധനം പുനരുത്ഥാനമാണ്, പക്ഷിയല്ല. ഈ കത്തിലെ ഒന്നിനെയും സഭ അപലപിച്ചിട്ടില്ല.

സഹോദരനായി എഴുതി. കത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരില്ല. റോമിൽ പരദേശിയായി വസിക്കുന്ന ദൈവത്തിന്റെ സഭ കോറിന്തോസിൽ പരദേശിയായി വസിക്കുന്ന ദൈവത്തിന്റെ സഭയ്ക്ക് എന്നാണ് തുടക്കം. "നാം" എന്നാണ് മിക്കപ്പോഴും പറയുന്നത്; തങ്ങളെത്തന്നെയും ഓർമിപ്പിക്കാനാണ് എഴുതുന്നതെന്നും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു (7).

തിരുവെഴുത്തിൽനിന്നു യുക്തിപറഞ്ഞു. നീണ്ട ഉദ്ധരണികളിലൂടെ പഴയനിയമം കത്തിൽ നിറയുന്നു: കായേനും ആബേലും, നോഹ, അബ്രാഹം, ലോത്ത്, റാഹാബ്, ജോബ്, മോശ, ദാവീദ്. പൗലോസിനെ, വിശേഷിച്ച് 1 കോറിന്തോസിനെ, അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം; ഹെബ്രായർക്കുള്ള ലേഖനത്തിൽനിന്ന് ധാരാളം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഹെബ്രായലേഖനം പരിഭാഷപ്പെടുത്തിയത് ക്ലെമന്റാണെന്ന് ചിലർ കരുതിയിരുന്നുവെന്ന് എവുസേബിയൂസ് പറയുന്നു; അദ്ദേഹവും ആ വഴിക്കു ചായുന്നു (3.38). ഇത് ഊഹമായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു.

ലോകത്തെ നോക്കി. പ്രകൃതിയുടെ ഇണക്കത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹം വിരൽചൂണ്ടുന്നു (20); ജനത്തെ രക്ഷിക്കാൻ സ്വയം സമർപ്പിച്ച ഭരണാധികാരികളെപ്പോലെ ബൈബിളിനു പുറത്തുള്ള ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളും ഉപയോഗിക്കുന്നു (55). ഗ്രീക്ക് ശുദ്ധവും മാന്യവുമാണ്.

പ്രാർഥനയിൽ അവസാനിപ്പിച്ചു. പൗലോസിന്റെ ലേഖനങ്ങളിൽ ഇല്ലാത്ത ഒന്ന് ക്ലെമന്റ് ചേർക്കുന്നുവെന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: കത്തിനെ ഏതാണ്ട് സമാപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു "വലിയ പ്രാർഥന" (59 മുതൽ 61 വരെ). വാദം ആരാധനയായി മാറുന്നു. സ്രഷ്ടാവിനുള്ള സ്തുതി, വിശക്കുന്നവർക്കും രോഗികൾക്കും വീണവർക്കും തടവുകാർക്കും ഭരണാധികാരികൾക്കുമുള്ള യാചനയായിത്തീരുന്നു.

ചില സഭകൾ ഈ കത്തിനെ ഏതാണ്ട് തിരുവെഴുത്തുപോലെ വായിച്ചു. കോഡെക്സ് അലക്സാന്ദ്രിനൂസിൽ അത് ബൈബിളിനൊപ്പമുണ്ട്; പല സഭകളിലും അതു പരസ്യമായി വായിച്ചിരുന്നെന്ന് എവുസേബിയൂസ് പറയുന്നു. എന്നാൽ പുതിയനിയമത്തിൽ അതു സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടില്ല.

"സ്നേഹം നമ്മെ ദൈവത്തോട് ഒന്നിപ്പിക്കുന്നു." "സ്നേഹത്തിൽ ഭിന്നതയില്ല, കലാപവുമില്ല; സ്നേഹം എല്ലാം ഇണക്കത്തിൽ ചെയ്യുന്നു." (കത്ത് 49; ആശയം, Ante-Nicene Fathers-ലെ റോബർട്ട്സ്, ഡൊണാൾഡ്സൺ പരിഭാഷയിൽനിന്ന്)

"നിങ്ങളിൽ ഉദാരമനസ്കൻ ആരാണ്? കരുണയുള്ളവൻ ആരാണ്? സ്നേഹം നിറഞ്ഞവൻ ആരാണ്?" (അധ്യായം 54; ആശയം, അതേ പരിഭാഷ)

ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ, പൊതുദർശനം, 2007 മാർച്ച് 7. അപ്പസ്തോലിക പിതാക്കന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പര അദ്ദേഹം ക്ലെമന്റിൽനിന്നു തുടങ്ങി. പ്രധാന ആശയങ്ങൾ:

• വിശുദ്ധ പത്രോസിന്റെ മരണശേഷം റോമൻ പ്രാമുഖ്യത്തിന്റെ ആദ്യനിർവഹണമാണ് ഈ കത്ത്.
• പിന്തുടർച്ച വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ സഭയുടെ ഘടന കൂദാശാപരമാണ്, രാഷ്ട്രീയമല്ല എന്ന് ക്ലെമന്റ് കാണിക്കുന്നു. ദൈവത്തിന്റെ ദാനം നമ്മുടെ തീരുമാനങ്ങൾക്കു മുമ്പേ വരുന്നു.
• സഭ കുഴപ്പത്തിന്റെ സ്ഥലമല്ല. ഓരോരുത്തരും ലഭിച്ച ദൈവവിളിയനുസരിച്ച് ശുശ്രൂഷിക്കുന്നു.
• ഭരണാധികാരികൾക്കായുള്ള ഈ പ്രാർഥന പുതിയനിയമത്തിനുശേഷം രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കായുള്ള ഏറ്റവും പഴയ പ്രാർഥനയാണ്. പീഡനം തുടരുമെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ, തങ്ങളെ ശിക്ഷിച്ച അധികാരികൾക്കുവേണ്ടി ക്രിസ്ത്യാനികൾ പ്രാർഥിച്ചു; കുരിശിൽ യേശു പ്രാർഥിച്ചതുപോലെ.
• ഈ പ്രാർഥന ആദരവും അതിരും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു. "സീസർ എല്ലാമല്ല" എന്ന് മാർപാപ്പ പറയുന്നു. അധികാരം ദൈവം നൽകുന്നതാണ്; അത് ഭക്തിയോടെ, സമാധാനത്തിലും സൗമ്യതയിലും ഉപയോഗിക്കണം (61:2).

രണ്ടാം വത്തിക്കാൻ കൗൺസിൽ അപ്പസ്തോലന്മാരുടെ പിൻഗാമികളായ മെത്രാന്മാരെക്കുറിച്ചു പറയുന്നിടത്ത് (തിരുസഭ, Lumen Gentium 20) അദ്ദേഹത്തെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു.

മതബോധനഗ്രന്ഥം ഖണ്ഡിക 861-ൽ 42, 44 അധ്യായങ്ങൾ ഉദ്ധരിക്കുന്നു.

വിശുദ്ധ ജോൺ പോൾ രണ്ടാമൻ, സ്ലാവോരും അപ്പസ്തോളിയിൽ (1985), സിറിലും മെത്തോഡിയൂസും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിരുശേഷിപ്പുകൾ വീണ്ടെടുത്തതു വിവരിക്കുന്നു. ഖേർസണിൽ അവ കണ്ടെത്തി അവർ ഹാഡ്രിയൻ രണ്ടാമൻ മാർപാപ്പയ്ക്ക് സമർപ്പിച്ചു.

ദിവ്യബലിയിൽ. റോമൻ കാനോൻ കൂദാശാവചനങ്ങൾക്കു മുമ്പ്, ലീനൂസ്, ക്ലേത്തൂസ്, സിക്സ്റ്റസ് എന്നിവരോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരു ചൊല്ലുന്നു.

• കലഹത്തിലുള്ള ഇടവകയ്ക്ക്. ഭിന്നിച്ച ഒരു ഇടവകയോടോ സമൂഹത്തോടോ ഇത്ര നേരിട്ടു സംസാരിക്കുന്ന രചനകൾ കുറവാണ്. ക്ലെമന്റ് കുറ്റപ്പെടുത്തലിൽനിന്നല്ല തുടങ്ങുന്നത്. അവർ ആരെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, അസൂയ എന്തു ചെയ്യുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു, തെറ്റുകാരോട് ആദ്യചുവടു വയ്ക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
• സ്ഥാനം വഹിക്കുന്നവർക്ക്. അധികാരം കൈമാറിക്കിട്ടിയ ശുശ്രൂഷയാണ്, സമ്മാനമല്ല. കുഴപ്പത്തിനു കാരണമായവൻ മാറിനിൽക്കാൻ തയ്യാറാകണം.
• മുഴുവൻ സഭയ്ക്കും. ഒരു സഭ മറ്റൊരു സഭയെ കരുതുന്നുവെന്നും, റോമിലെ സഭ മറ്റൊന്നിനോട് സ്നേഹത്തിൽ സംസാരിച്ചെന്നും അദ്ദേഹം സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു.
• പൗരന്മാർക്ക്. നമുക്കു വിശ്വാസം തോന്നാത്ത ഭരണാധികാരികൾക്കുവേണ്ടിപ്പോലും, അവരെ ദൈവങ്ങളായി വണങ്ങാതെ, എങ്ങനെ പ്രാർഥിക്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു.
• പ്രാർഥിക്കുന്ന ആർക്കും. ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ ക്ഷണിക്കുന്നതുപോലെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലിയ പ്രാർഥന ഇന്നും നമുക്കു ചൊല്ലാം.