ദിദാക്കെ (Didache): പന്ത്രണ്ട് അപ്പസ്തോലന്മാരുടെ പ്രബോധനം

ക്രൈസ്തവ ചരിത്രത്തിന്റെ ഏറിയ പങ്കും ദിദാക്കെ ഒരു പേരു മാത്രമായിരുന്നു. ആദ്യനൂറ്റാണ്ടുകളിലെ എഴുത്തുകാർ അതിനെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു, അതിലെ ആശയങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചു; പിന്നെ അതു മറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെയൊരു ഗ്രന്ഥമുണ്ടായിരുന്നെന്നു പണ്ഡിതർക്ക് അറിയാമായിരുന്നു, പിൽക്കാല കൃതികളിൽ അതിന്റെ അടയാളങ്ങളും കണ്ടു; പക്ഷേ ആരുടെ കൈയിലും പ്രതിയുണ്ടായിരുന്നില്ല.

1873-ലെ കണ്ടെത്തൽ. ഗ്രീക്ക് ഓർത്തഡോക്സ് മെത്രാപ്പോലീത്തയും പണ്ഡിതനുമായ ഫിലോത്തെയോസ് ബ്രിയെന്നിയോസ് (Philotheos Bryennios) കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിളിലെ (ഇന്ന് തുർക്കിയിലെ ഇസ്താംബുൾ) തിരുക്കല്ലറ ഭവനത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥശാലയിലെ ചെറിയൊരു കൈയെഴുത്തുപുസ്തകത്തിൽ ഇതു കണ്ടെത്തി. റോമിലെ വിശുദ്ധ ക്ലെമന്റിന്റെ കത്തുകളും അതിലുണ്ടായിരുന്നു; അവ അദ്ദേഹം 1875-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. ലെയോൻ എന്ന പകർപ്പെഴുത്തുകാരൻ 1056-ൽ ആ പുസ്തകം പൂർത്തിയാക്കിയെന്ന് അവസാനക്കുറിപ്പിൽ കാണാം.

1883-ലെ പ്രസിദ്ധീകരണം. ദിദാക്കെ പ്രസിദ്ധീകരിക്കാൻ ബ്രിയെന്നിയോസിനു പത്തു വർഷമെടുത്തു. ഉടനെ പഠനങ്ങളുടെ ഒരു പ്രവാഹമുണ്ടായി: കത്തോലിക്കരും ഓർത്തഡോക്സുകാരും പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റുകാരും എഴുതി. 1887-ൽ താളുകളുടെ പകർപ്പ് (facsimile) പുറത്തുവന്നു. കൈയെഴുത്തുപ്രതി ഇന്ന് ജറുസലേമിലെ ഗ്രീക്ക് ഓർത്തഡോക്സ് പാത്രിയർക്കാസനത്തിലാണ്; ഹിയെറോസോളിമിത്താനൂസ് 54 (Hierosolymitanus 54) എന്നും ചുരുക്കി H54 എന്നും വിളിക്കുന്നു.

മറ്റു തെളിവുകൾ. ഇതുമാത്രമാണ് സമ്പൂർണ പ്രതി; അതാകട്ടെ മൂലകൃതിക്ക് ഏകദേശം ആയിരം വർഷം പിന്നിലും. ചെറിയ സാക്ഷ്യങ്ങൾ വേറെയുണ്ട്: ഒന്നു മുതൽ അഞ്ചു വരെ അധ്യായങ്ങളുടെ പഴയ ലത്തീൻ പരിഭാഷ (ജെ. ഷ്ലെഹ്റ്റ്, J. Schlecht, 1900). പിൽക്കാലത്തെ അപ്പസ്തോലിക വ്യവസ്ഥകൾ (Apostolic Constitutions) ദിദാക്കെയുടെ വലിയ പങ്കും സ്വീകരിച്ചു മാറ്റിയെഴുതി.

ആരെഴുതി? നമുക്ക് അറിഞ്ഞുകൂടാ. പന്ത്രണ്ടുപേരും സ്വയം എഴുതിയതാണെന്ന് ശീർഷകത്തിന് അർഥമില്ല; ഈ പ്രബോധനം അപ്പസ്തോലന്മാർ വഴി കർത്താവിൽനിന്നു ലഭിച്ചതാണെന്ന് സമൂഹം മനസ്സിലാക്കിയെന്നാണ് അർഥം. പഴയ രചനകൾ ഉപയോഗിച്ച് ഒന്നോ അതിലധികമോ സംശോധകർ പല ഘട്ടങ്ങളിലായി ഇതു രൂപപ്പെടുത്തിയെന്ന് പല പണ്ഡിതരും കരുതുന്നു. ധാർമിക ഭാഗം പ്രത്യേകിച്ചും പഴയതാണ്; ദൈവവഴിയിൽ നടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചവർക്കുള്ള ഒരു യഹൂദ പ്രബോധനമാകാം അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

യഹൂദ വേരുകളോട് ഏറെ അടുത്തുനിൽക്കുന്ന സഭയെയാണ് ദിദാക്കെയിൽ കാണുന്നത്. ഇസ്രായേലിന്റെ തിരുവെഴുത്തുകളുടെ ഭാഷയിലാണ് ഈ വിശ്വാസികൾ ചിന്തിക്കുന്നത്. ദിവ്യകാരുണ്യ പാനപാത്രത്തെ അവർ "ദാവീദിന്റെ വിശുദ്ധ മുന്തിരിച്ചെടി"യോടു ചേർത്തു പറയുന്നു. അപ്പസ്തോലന്മാരുടെ ആദ്യപ്രസംഗത്തിൽ കാണുന്ന "ദാസൻ" എന്ന സ്ഥാനപ്പേരാണ് അവർ യേശുവിനു നൽകുന്നത്. ദിവസം മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രാർഥനയും ആഴ്ചയിൽ രണ്ടു ദിവസം ഉപവാസവും അവർ പാലിക്കുന്നു. "ഞങ്ങളുടെ കർത്താവേ, വരണമേ" അല്ലെങ്കിൽ "കർത്താവു വന്നിരിക്കുന്നു" എന്നർഥമുള്ള മാറാനാ ഥാ എന്ന അരമായ വിളിയും അവർ ഉയർത്തുന്നു.

വിജാതീയർക്കിടയിലേക്കു നീങ്ങുന്ന സഭയെയും ഇതു കാണിക്കുന്നു. ദീർഘശീർഷകം "ജനതകളെ"ക്കുറിച്ചു പറയുന്നു. റോമൻ ലോകത്ത് എങ്ങുമുണ്ടായിരുന്ന മന്ത്രവാദം, ജ്യോതിഷം, ശകുനം, വിഗ്രഹങ്ങൾക്ക് അർപ്പിച്ച ഭക്ഷണം എന്നിവയെപ്പറ്റി വായനക്കാർക്കു മുന്നറിയിപ്പു നൽകണം. റോമൻ നടപ്പ് അനുവദിച്ചിരുന്ന കാര്യം, ജനിക്കാത്ത ശിശുവിനെയും നവജാതശിശുവിനെയും കൊല്ലുന്നത്, അരുതെന്നും തുറന്നു പറയണം.

പ്രാദേശിക ജീവിതം ചെറുതും പ്രായോഗികവുമായിരുന്നു. സഞ്ചാരികളായ അപ്പസ്തോലന്മാരും പ്രവാചകന്മാരും പട്ടണങ്ങൾതോറും പോയി; ആരെ വിശ്വസിക്കണമെന്ന് ആതിഥേയൻ തീരുമാനിക്കണമായിരുന്നു. അവർക്കൊപ്പം പ്രാദേശിക മെത്രാന്മാരെയും ഡീക്കന്മാരെയും നിയമിച്ചുതുടങ്ങിയിരുന്നു. തൊഴിൽ അറിയുന്നവർ പണിയെടുക്കണം. പ്രവാചകൻ തന്റെ ജീവിതംകൊണ്ടു സ്വയം തെളിയിക്കണം. നേതൃത്വത്തിന്റെ ഒരു രൂപം മറ്റൊന്നിനു വഴിമാറുന്ന നിമിഷത്തിലെ സഭയെ നാം ഇവിടെ കാണുന്നു; ഈ ഗ്രന്ഥം ഇത്ര ആകർഷകമാകാനുള്ള ഒരു കാരണം അതാണ്.

കാലം. പഴയ പണ്ഡിതരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ വളരെ അകലെയായിരുന്നു. 1884-ൽ അഡോൾഫ് ഹാർനാക്ക് (Harnack) ഏകദേശം 131 മുതൽ 160 വരെ എന്നു വാദിച്ചു. 70-നു മുമ്പെന്നു വാദിച്ചവരുണ്ട്. 1904-05-ൽ ബിഗ് (Bigg) എന്ന ഇംഗ്ലീഷ് പണ്ഡിതൻ നാലാം നൂറ്റാണ്ടെന്നുപോലും പറഞ്ഞു. നൂറാം ആണ്ടിനു മുമ്പ് എന്നതാണ് കൂടുതൽ പേരുടെ അഭിപ്രായമെന്ന് 1908-ലെ കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശം രേഖപ്പെടുത്തി. ഇന്ന് മിക്കവരും ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ഏകദേശം അവസാനം എന്നു കരുതുന്നു; ഉള്ളിൽ പഴയ ഉറവിടങ്ങളും പിന്നീടു ചെയ്ത സംശോധനയും ചിലർ കാണുന്നു. ഒരു തീയതിയും തെളിയിക്കാനാവില്ല. "വളരെ പഴയതാണ്, കൃത്യമായി പറയാനാവില്ല" എന്നതാണ് സത്യസന്ധമായ വാക്ക്.

ആദിമ സഭയിലെ സ്ഥാനം. നാലാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യം എഴുതിയ കേസറിയായിലെ എവുസേബിയൂസ് "അപ്പസ്തോലന്മാരുടെ പ്രബോധനങ്ങൾ" തിരുവെഴുത്തായി സ്വീകരിക്കപ്പെടാത്ത ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ പെടുത്തുന്നു (സഭാചരിത്രം 3, 25). വിശുദ്ധ അത്തനാസിയോസും റൂഫിനൂസും (Rufinus) ഇതിനെ വായനയ്ക്ക് ഉപകരിക്കുന്നതും എന്നാൽ കാനോനിൽ പെടാത്തതുമായ രചനകളോടു ചേർക്കുന്നു. ആദിമ സഭ ബഹുമാനത്തോടെ ഇതു വായിച്ചു; ബൈബിളുമായി വ്യക്തമായ അതിർത്തിയും വച്ചു.

• രണ്ടു വഴികൾ (1 മുതൽ 6 വരെ). ജീവന്റെയും മരണത്തിന്റെയും എന്നു രണ്ടു വഴികൾ. നിന്നെ സൃഷ്ടിച്ച ദൈവത്തെയും നിന്നെപ്പോലെ അയൽക്കാരനെയും സ്നേഹിക്കുക, നിനക്കു സംഭവിക്കരുതെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് മറ്റൊരാളോടു ചെയ്യാതിരിക്കുക: ഇതാണ് ജീവന്റെ വഴി. ക്രൈസ്തവജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രബോധനം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ മതബോധനഗ്രന്ഥം ഈ ചിത്രം ഉപയോഗിക്കുന്നു (ഖണ്ഡിക 1696).
• ശത്രുസ്നേഹം (1). ശപിക്കുന്നവരെ അനുഗ്രഹിക്കുക, ശത്രുക്കൾക്കുവേണ്ടി പ്രാർഥിക്കുക, പീഡിപ്പിക്കുന്നവർക്കുവേണ്ടി ഉപവസിക്കുക. ഗിരിപ്രഭാഷണത്തിലെ കർത്താവിന്റെ വാക്കുകളാണ് ആദ്യം വരുന്നത് (മത്തായി 5 കാണുക).
• പങ്കുവയ്ക്കൽ (1, 4). ചോദിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും കൊടുക്കുക. ആവശ്യക്കാരനിൽനിന്നു മുഖം തിരിക്കരുത്. എല്ലാം സഹോദരനുമായി പങ്കുവയ്ക്കുക, ഒന്നും സ്വന്തമെന്നു പറയരുത്: അനശ്വരമായതിൽ പങ്കുകാരാണെങ്കിൽ നശ്വരമായതിൽ എത്രയധികം! അതേസമയം ആവശ്യമില്ലാതെ വാങ്ങുന്നവനു മുന്നറിയിപ്പുണ്ട്; ആർക്കാണു കൊടുക്കുന്നതെന്ന് അറിയുംവരെ ദാനം "കൈകളിൽ വിയർക്കട്ടെ" എന്നും പറയുന്നു.
• ഓരോ ശിശുവിന്റെയും മഹത്ത്വം (2, 5). ഗർഭച്ഛേദത്താൽ ശിശുവിനെ കൊല്ലരുത്, ജനിച്ചതിനെയും കൊല്ലരുത് (ആശയം). ജീവനെക്കുറിച്ചുള്ള സഭയുടെ പ്രബോധനം ആരംഭംമുതലുള്ളതാണെന്നു കാണിക്കാൻ വിശുദ്ധ ജോൺ പോൾ രണ്ടാമൻ പാപ്പ ജീവന്റെ സുവിശേഷം 54, 61 ഖണ്ഡികകളിൽ ഇതു പരാമർശിക്കുന്നു; മതബോധനഗ്രന്ഥവും ഉദ്ധരിക്കുന്നു (2271).
• മാതാപിതാക്കളും ദാസരും (4). കുഞ്ഞുങ്ങളെ ചെറുപ്പംമുതൽ ദൈവഭയം പഠിപ്പിക്കുക. ഇതേ ദൈവത്തിൽ പ്രത്യാശ വയ്ക്കുന്ന ദാസനോടു കയ്പോടെ കല്പിക്കരുത്. ചുറ്റുമുള്ള സമൂഹത്തെപ്പോലെ അക്കാലത്തെ ഒരു യാഥാർഥ്യമായി ഗ്രന്ഥം അടിമത്തത്തെ കാണുന്നു, വിമർശിക്കുന്നില്ല; ഇരുവർക്കും മീതെ ദൈവമുണ്ടെന്നു യജമാനൻ ഓർക്കണം എന്നതാണ് കല്പന. എല്ലാത്തരം അടിമത്തത്തിനും എതിരെ സഭ ഇന്നു വ്യക്തമായി പഠിപ്പിക്കുന്നു (Gaudium et Spes 27; മതബോധനഗ്രന്ഥം 2414).
• മാമ്മോദീസാ (7). പിതാവിന്റെയും പുത്രന്റെയും പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെയും നാമത്തിൽ മാമ്മോദീസാ നൽകുക (മത്തായി 28:19). കഴിയുമെങ്കിൽ ഒഴുകുന്ന "ജീവജലം"; ഇല്ലെങ്കിൽ മറ്റു വെള്ളം, തണുത്തതോ ചൂടുള്ളതോ; മതിയായില്ലെങ്കിൽ തലയിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം വെള്ളം ഒഴിക്കുക. നൽകുന്നയാളും സ്വീകരിക്കുന്നയാളും കഴിയുന്ന മറ്റുള്ളവരും മുമ്പേ ഉപവസിക്കണം. ഈ കൂദാശയെക്കുറിച്ച് നമുക്കുള്ള ഏറ്റവും പഴയ നിർദേശങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്; ത്രിത്വനാമത്തിലുള്ള രൂപം അന്നേ ഉപയോഗത്തിലുണ്ടായിരുന്നെന്ന് ഇതു കാണിക്കുന്നു.
• ഉപവാസവും പ്രാർഥനയും (8). ബുധനും വെള്ളിയും ഉപവസിക്കുക. സ്വർഗസ്ഥനായ പിതാവേ എന്ന പ്രാർഥന ദിവസം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ചൊല്ലുക. പ്രാർഥനയുടെ പാഠം മത്തായിയുടേതിനോട് അടുത്തതാണ്; "ശക്തിയും മഹത്ത്വവും എന്നേക്കും നിനക്കുള്ളതാകുന്നു" എന്ന സമാപനസ്തുതിയോടെ അത് അവസാനിക്കുന്നു. മതബോധനഗ്രന്ഥം ഇതു ശ്രദ്ധിക്കുന്നു (2760, 2767).
• ദിവ്യകാരുണ്യം (9, 10, 14). മാമ്മോദീസാ സ്വീകരിച്ചവർ മാത്രം ഭക്ഷിക്കുകയും പാനം ചെയ്യുകയും വേണം. പാനപാത്രത്തിനും മുറിച്ച അപ്പത്തിനും കൃതജ്ഞതാസ്തോത്രം നൽകുന്നു. മലകളിൽ ചിതറിക്കിടന്ന അപ്പം ഒന്നായിത്തീർന്നതുപോലെ സഭയും ഭൂമിയുടെ അതിർത്തികളിൽനിന്നു രാജ്യത്തിലേക്കു ശേഖരിക്കപ്പെടട്ടെ എന്നു സമൂഹം പ്രാർഥിക്കുന്നു. ദിവ്യകാരുണ്യ സ്വീകരണത്തെപ്പറ്റി പറയുമ്പോൾ മതബോധനഗ്രന്ഥം ഈ അധ്യായങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു (1331, 1403).
• ഞായറാഴ്ചയും ബലിയും (14). കർത്താവിന്റെ ഓരോ ദിവസവും ഒന്നിച്ചുകൂടുക, അപ്പം മുറിക്കുക, നിങ്ങളുടെ ബലി നിർമലമാകാൻ പാപങ്ങൾ ഏറ്റുപറഞ്ഞശേഷം കൃതജ്ഞതയർപ്പിക്കുക (ആശയം). കലഹത്തിലുള്ളവൻ ആദ്യം രമ്യപ്പെടണം. എല്ലായിടത്തും നിർമലമായ ബലി എന്ന മലാക്കി 1:11 ഈ സമ്മേളനത്തോട് അധ്യായം ചേർത്തു വായിക്കുന്നു. ഞായറാഴ്ചയിലെ ദിവ്യബലിയുടെയും ബലിഭാഷയുടെയും ആദിമ സാക്ഷ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്.
• പാപങ്ങൾ ഏറ്റുപറയൽ (4, 14). സഭയിൽ നിന്റെ പാപങ്ങൾ ഏറ്റുപറയണം (ആശയം). പ്രാർഥനയ്ക്കും അപ്പം മുറിക്കലിനും മുമ്പ് ഇതു വേണമെന്നു ഗ്രന്ഥം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; എങ്ങനെയെന്നു വിവരിക്കുന്നില്ല.
• പ്രബോധകരെ പരിശോധിക്കൽ (11 മുതൽ 13 വരെ). നീതിയും കർത്താവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും വർധിപ്പിക്കുന്ന പ്രബോധകനെ സ്വീകരിക്കുക. സഞ്ചാരിയായ അപ്പസ്തോലൻ ഒരു ദിവസം, ആവശ്യമെങ്കിൽ രണ്ടു ദിവസം, താമസിക്കണം; മൂന്നു ദിവസം താമസിച്ചാൽ വ്യാജപ്രവാചകൻ. പണം ചോദിച്ചാലും വ്യാജപ്രവാചകൻ. സത്യപ്രവാചകനെ ജീവിതവഴികൾകൊണ്ട് അറിയാം. തൊഴിലുള്ള അതിഥി പണിയെടുത്തു ഭക്ഷിക്കട്ടെ; പണിയെടുക്കാത്തവൻ ക്രിസ്തുവിനെ കച്ചവടമാക്കുന്നവനാണ്.
• മെത്രാന്മാരും ഡീക്കന്മാരും (15). കർത്താവിനു യോഗ്യരായ മെത്രാന്മാരെയും ഡീക്കന്മാരെയും നിങ്ങൾക്കായി നിയമിക്കുക (ആശയം). സൗമ്യരും പണക്കൊതിയില്ലാത്തവരും സത്യവാന്മാരും തെളിയിക്കപ്പെട്ടവരും ആയിരിക്കണം അവർ; പ്രവാചകന്മാരെയും പ്രബോധകരെയുംപോലെ ബഹുമാനിക്കപ്പെടണം. അല്പം കഴിഞ്ഞ് അന്ത്യോക്യായിലെ വിശുദ്ധ ഇഗ്നാത്തിയോസിൽ കാണുന്ന മൂന്നു പടിയുള്ള ശുശ്രൂഷാക്രമം ഇവിടെ പൂർണമായി കാണുന്നില്ല; അതിന്റെ കാലത്തെയും പശ്ചാത്തലത്തെയും കുറിച്ച് ഇതു പറയുന്നതെന്തെന്ന് പണ്ഡിതർ ചർച്ചചെയ്യുന്നു.
• ജാഗ്രത (16). നിങ്ങളുടെ ജീവനുവേണ്ടി ഉണർന്നിരിക്കുക (ആശയം). വ്യാജപ്രവാചകന്മാർ പെരുകും, സ്നേഹം വിദ്വേഷമാകും, ഒരു വഞ്ചകൻ പ്രത്യക്ഷനാകും, ഒടുവിൽ കർത്താവ് മേഘങ്ങളിൽ വരും. തീയതിയൊന്നും പറയുന്നില്ല. ഒരുങ്ങിയിരിക്കാൻ മാത്രം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ആ നാഴിക നിങ്ങൾക്ക് അറിഞ്ഞുകൂടാ.

ഇതൊരു ദൈവശാസ്ത്രഗ്രന്ഥമല്ല; ഒരു ഗുരു അടുത്ത ഗുരുവിനു കൈമാറുന്ന കൈപ്പുസ്തകംപോലെയാണ്. വാക്യങ്ങൾ ചെറുതാണ്, പലതും മനഃപാഠമാക്കാവുന്നതും. യുവവിശ്വാസിയോടു സംസാരിക്കുന്ന ഒരു മൂപ്പന്റെ സ്വരമാണ്: എന്റെ കുഞ്ഞേ, എല്ലാ തിന്മയിൽനിന്നും ഓടിയകലുക (ആശയം).

വൈപരീത്യം (രണ്ടു വഴികൾ), പട്ടിക (ഒഴിവാക്കേണ്ടത്, ചെയ്യേണ്ടത്), വ്യക്തമായ തീർപ്പുകൾ (ജീവജലം ഇല്ലെങ്കിൽ മറ്റു വെള്ളം) എന്നിവയിലൂടെയാണ് ഇതു മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ ബലഹീനതയോടു വളരെ സൗമ്യമാണ്: കർത്താവിന്റെ നുകം മുഴുവൻ വഹിക്കാനായാൽ നീ പൂർണനാകും; ആവില്ലെങ്കിൽ കഴിയുന്നതു ചെയ്യുക (ആശയം). കർത്താവിന്റെ വാക്കുകൾ ആവർത്തിച്ചു കൊടുക്കുന്നു, ഏറെയും മത്തായിയുടെ സുവിശേഷത്തോട് അടുത്ത്; എങ്കിലും എഴുതപ്പെട്ട മത്തായി ഗ്രന്ഥകർത്താവ് അറിഞ്ഞിരുന്നോ, പൊതുപാരമ്പര്യമാണോ എന്നു പണ്ഡിതർ ഇന്നും ചർച്ചചെയ്യുന്നു.

ശ്രദ്ധിച്ചു വായിക്കേണ്ട ഒരു കഠിനവാക്ക്. ആഴ്ചയിലെ രണ്ടാമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും ദിവസം, അക്കാലത്തെ യഹൂദ ഉപവാസദിനങ്ങളിൽ, ഉപവസിക്കുന്ന "കപടനാട്യക്കാരോടൊപ്പം" ഉപവസിക്കരുതെന്ന് എട്ടാം അധ്യായം പറയുന്നു; പ്രാർഥനയെക്കുറിച്ചും ഇതേ വാക്കു വരുന്നു. മത്തായി 6-ന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണിത്. സ്വന്തം വേരുകൾ യഹൂദമായിരിക്കെ അയൽക്കാരിൽനിന്നു വേർപെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ തർക്കമാണ് ഇതിൽ കാണുന്നത്. യഹൂദജനതയോടുള്ള അവജ്ഞയായി ഇതിനെ വായിക്കരുത്. യഹൂദരെ ദൈവം തിരസ്കരിച്ചവരോ ശപിച്ചവരോ ആയി അവതരിപ്പിക്കരുതെന്ന് രണ്ടാം വത്തിക്കാൻ കൗൺസിൽ പഠിപ്പിക്കുന്നു (നോസ്ത്ര ഏത്താത്തേ 4). ഇസ്രായേലിന്റെ തിരുവെഴുത്തുകളോടും പ്രാർഥനകളോടും ദിദാക്കെ കാട്ടുന്ന സ്നേഹംതന്നെ അവരിൽനിന്ന് എത്ര ലഭിച്ചെന്നു കാണിക്കുന്നു.

ഏക സമ്പൂർണ പ്രതി "ആകാശമേഘങ്ങളിൽ വരുന്നത്" എന്നിടത്തു നിൽക്കുന്നു. അവസാനവരികൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കാമെന്നു പല പണ്ഡിതരും സംശയിക്കുന്നു.

ബന്ധുകൃതികൾ

ദിവ്യകാരുണ്യത്തിലെ യഥാർഥ സാന്നിധ്യത്തെക്കുറിച്ച് ഗ്രന്ഥം വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ലെന്ന് കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശം കുറിക്കുന്നു. അതു ശരിയാണ്; ഒരു ഭാഗത്തേക്കും ഇതിനെ പെരുപ്പിക്കരുത്. പ്രവൃത്തികളെപ്പറ്റിയുള്ള ഒരു ആദിമ കൈപ്പുസ്തകം വായനക്കാർ വിശ്വസിച്ചിരുന്നതെല്ലാം വിവരിക്കണമെന്നില്ല. ക്രിസ്തുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലുള്ള സഭയുടെ വിശ്വാസം അവിടുത്തെ സ്വന്തം വാക്കുകളിലും സമ്പൂർണ പാരമ്പര്യത്തിലുമാണ് അടിയുറച്ചിരിക്കുന്നത് (മതബോധനഗ്രന്ഥം 1374 മുതൽ 1376 വരെ); വിശുദ്ധ ജസ്റ്റിൻ, വിശുദ്ധ ഇഗ്നാത്തിയോസ് തുടങ്ങിയ മറ്റ് ആദിമ സാക്ഷ്യങ്ങളും അതിലുണ്ട്.

എം. ബി. റിഡിലിന്റെ (M. B. Riddle) ഇംഗ്ലീഷ് പരിഭാഷയിൽനിന്ന് (Ante-Nicene Fathers, ഏഴാം വാല്യം), ആശയം:

ഈ മുറിച്ച അപ്പം മലകളിൽ ചിതറിക്കിടന്നിട്ട് ഒന്നായിത്തീർന്നതുപോലെ, അങ്ങയുടെ സഭയും ഭൂമിയുടെ അതിർത്തികളിൽനിന്ന് അങ്ങയുടെ രാജ്യത്തിലേക്കു ശേഖരിക്കപ്പെടട്ടെ (9).

കർത്താവിന്റെ നുകം മുഴുവൻ വഹിക്കാൻ നിനക്കു കഴിയുമെങ്കിൽ നീ പൂർണനാകും; കഴിയില്ലെങ്കിൽ കഴിയുന്നതു ചെയ്യുക (6).

• വിശുദ്ധ ജോൺ പോൾ രണ്ടാമൻ ജീവന്റെ സുവിശേഷം (Evangelium Vitae, 1995) എന്ന ചാക്രികലേഖനത്തിൽ ഇതിനെ "ബൈബിളിനു പുറത്തുള്ള ഏറ്റവും പുരാതനമായ ക്രൈസ്തവ രചന" എന്നു വിളിക്കുന്നു (54); രണ്ടു വഴികളും ശിശുക്കളെക്കുറിച്ചുള്ള കല്പനയും ഉദ്ധരിക്കുന്നു. ഗ്രീക്കോ റോമൻ ലോകത്തു നടന്നിരുന്ന ഗർഭച്ഛേദത്തെയും ശിശുഹത്യയെയും ആദിമ ക്രൈസ്തവർ എതിർത്തതു കാണിക്കാൻ അറുപത്തിയൊന്നാം ഖണ്ഡികയിൽ വീണ്ടും പരാമർശിക്കുന്നു.
• കത്തോലിക്കാ സഭയുടെ മതബോധനഗ്രന്ഥം രണ്ടു വഴികളെപ്പറ്റി (1696), ദിവ്യകാരുണ്യത്തെയും വിശുദ്ധ വസ്തുക്കളെയും പറ്റി (1331), "മാറാനാ ഥാ"യെപ്പറ്റി (1403), ജനിക്കാത്ത ശിശുവിന്റെ സംരക്ഷണത്തെപ്പറ്റി (2271), കർത്തൃപ്രാർഥനയെപ്പറ്റി (2760, 2767) ഇതു പരാമർശിക്കുന്നു.
• ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ പാപ്പ 2007-ൽ മഹാപിതാക്കന്മാരെക്കുറിച്ചു മതബോധനങ്ങൾ നൽകി; ദിദാക്കെയ്ക്കു മാത്രമായി അതിൽ ഒന്നുമില്ല. ഗ്രന്ഥകർത്താവ് അറിയാത്ത കൃതിയാണിത്; സഭാരേഖകൾ ഇതിനെ കൂടുതലും ഉദ്ധരിക്കുകയാണ്, വിശദമായി വിവരിക്കുകയല്ല.

ദിദാക്കെയെ സഭ തിരുവെഴുത്തായി കാണുന്നില്ല; അതിലെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ഇന്നു നമ്മെ ബന്ധിക്കുന്നുമില്ല. രണ്ടു ദിവസം മാത്രം താമസിക്കണമെന്ന നിയമം, ഉദാഹരണത്തിന്, അതിന്റെ കാലത്തേതാണ്. ഇതിന്റെ മൂല്യം സാക്ഷിയുടേതാണ്: സ്വീകരിച്ച വിശ്വാസം ആദിമ ക്രൈസ്തവർ എങ്ങനെ ജീവിച്ചുവെന്ന് ഇതു കാണിക്കുന്നു.

അപ്പസ്തോലന്മാരോട് ഏറെ അടുത്തുനിന്ന സാധാരണ ക്രൈസ്തവ ജീവിതത്തിന്റെ സ്വരം ഇതു കേൾപ്പിക്കുന്നു. സിദ്ധാന്തം കുറവാണ്. ദരിദ്രരോട് എങ്ങനെ പെരുമാറണം, എങ്ങനെ ഉപവസിക്കണം, എപ്പോൾ പ്രാർഥിക്കണം, ആരെ വിശ്വസിക്കണം, അൾത്താരയിലേക്കു വരുംമുമ്പ് എങ്ങനെ സമാധാനപ്പെടണം എന്നതാണു വിഷയം.

പിൽക്കാലത്തു ചേർന്നതെന്നു നാം കരുതിയേക്കാവുന്ന ചിലത് ആരംഭംമുതൽ ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് ഇതു കാണിക്കുന്നു: ത്രിത്വനാമത്തിലുള്ള മാമ്മോദീസാ, ദിവസവും ചൊല്ലുന്ന കർത്തൃപ്രാർഥന, കർത്താവിന്റെ ദിവസമായ ഞായർ, മാമ്മോദീസാ സ്വീകരിച്ചവർ മാത്രം സ്വീകരിക്കുക എന്ന നിയമം, ആരാധനയ്ക്കു മുമ്പുള്ള പാപമേറ്റുപറച്ചിൽ, ജനിക്കാത്തവരെയും നവജാതരെയും കൊല്ലുന്നതിന്റെ ഉറച്ച നിരാസം.

സഭയിലെ പണത്തെയും സമാധാനത്തെയും കുറിച്ചും ഇതു സംസാരിക്കുന്നു. പണം ചോദിക്കുന്ന പ്രസംഗകനെതിരെ ഈ ഏറെ പഴയ ഗ്രന്ഥംതന്നെ മുന്നറിയിപ്പു നൽകുന്നു; കലഹത്തിലുള്ളവരെ സമാധാനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരാൻ ഓരോ ക്രൈസ്തവനെയും വിളിക്കുന്നു.