വിശുദ്ധ ജസ്റ്റിൻ രക്തസാക്ഷി

ജനനവും കുടുംബവും. ഒന്നാം അപ്പോളജിയുടെ (First Apology) ആദ്യവാക്യത്തിൽത്തന്നെ ജസ്റ്റിൻ താൻ ആരെന്നു പറയുന്നു: പലസ്തീനിലെ ഫ്ലാവിയ നെയാപൊലിസിലെ പ്രിസ്കൂസിന്റെ (Priscus) മകൻ, ബക്കിയൂസിന്റെ (Bacchius) പേരക്കുട്ടി. പുരാതന ഷെക്കെമിന് അടുത്ത്, സമരിയായിൽ, ഏകദേശം എഴുപത്തിരണ്ടാം ആണ്ടിൽ റോമാക്കാർ സ്ഥാപിച്ചതാണ് ഈ നഗരം. കുടുംബപ്പേരുകൾ ഗ്രീക്ക് അല്ലെങ്കിൽ റോമൻ സംസ്കാരമുള്ള വിജാതീയരെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താൻ പരിച്ഛേദനം ഏൽക്കാത്തവനാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു; യഹൂദമതത്തിനും ക്രൈസ്തവമതത്തിനും പുറത്താണ് അദ്ദേഹം വളർന്നത്. ജനനം ഏകദേശം നൂറാം ആണ്ടിലെന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ പറയുന്നു.

അന്വേഷണം. ത്രിഫോയുമായുള്ള (Trypho) സംവാദത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ജസ്റ്റിൻ സ്വന്തം കഥ പറയുന്നു. ദൈവത്തെ അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം തത്ത്വചിന്തകരെ സമീപിച്ചു. ദൈവജ്ഞാനം ആവശ്യമില്ലെന്ന് ഒരു സ്റ്റോയിക്കുകാരൻ പറഞ്ഞു. ആദ്യം പ്രതിഫലം തീരുമാനിക്കണമെന്ന് ഒരു പെരിപ്പാറ്റെറ്റിക്കുകാരൻ (Peripatetic) പറഞ്ഞു; ഇയാൾ തത്ത്വചിന്തകൻ തന്നെയോ എന്ന് ജസ്റ്റിൻ സംശയിച്ചു. സംഗീതവും ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രവും ജ്യാമിതിയും ആദ്യം പഠിക്കണമെന്ന് ഒരു പിത്തഗോറിയൻ പറഞ്ഞു. പിന്നെ ഒരു പ്ലേറ്റോണിസ്റ്റ് അദ്ദേഹത്തിനു വലിയ സന്തോഷം നൽകി; ഉടൻ ദൈവത്തെ കാണുമെന്നുപോലും ജസ്റ്റിൻ കരുതി. ഒരു കാര്യം സ്ഥാപിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം കഥ ഇങ്ങനെ ക്രമപ്പെടുത്തിയതെന്ന് പണ്ഡിതർ കുറിക്കുന്നു; എന്നാൽ അന്വേഷണം യഥാർഥമായിരുന്നു.

കടൽത്തീരത്തെ വൃദ്ധൻ. ഒരു ദിവസം ചിന്തിക്കാനായി അദ്ദേഹം കടലിനടുത്തുള്ള വയലിൽ ഒറ്റയ്ക്കു നടന്നു. സൗമ്യനും ആദരണീയനുമായ ഒരു വൃദ്ധൻ പിന്നാലെ വന്ന് ചോദ്യങ്ങൾ തുടങ്ങി. സ്വന്തം ശക്തികൊണ്ട് ആത്മാവിന് ദൈവത്തെ കാണാനാകുമോ? തത്ത്വചിന്തകർക്ക് ശരിക്കും അറിയാമോ? തത്ത്വചിന്തകരെക്കാൾ പഴയവരും ദൈവാത്മാവിനാൽ സംസാരിച്ചവരും ക്രിസ്തുവിനെ മുൻകൂട്ടി അറിയിച്ചവരുമായ പ്രവാചകന്മാരിലേക്ക് അദ്ദേഹം ജസ്റ്റിനെ നയിച്ചു. സർവോപരി പ്രകാശത്തിന്റെ വാതിലുകൾ തുറക്കപ്പെടാൻ പ്രാർഥിക്കണമെന്നു പറഞ്ഞു (സംവാദം 7). പിന്നെ അദ്ദേഹം പോയി; ജസ്റ്റിൻ പിന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടിട്ടില്ല. ജസ്റ്റിൻ എഴുതുന്നു: ഉടനെ എന്റെ ആത്മാവിൽ ഒരു ജ്വാല കത്തിയുയർന്നു (സംവാദം 8, ആശയം). പ്രവാചകന്മാരോടും ക്രിസ്തുവിന്റെ സ്നേഹിതരോടും അദ്ദേഹത്തിനു സ്നേഹമായി.

മറ്റൊരു കാരണം. രണ്ടാം അപ്പോളജിയിൽ (12) മറ്റൊരു കാരണം കൂടി പറയുന്നു. ക്രൈസ്തവർക്കെതിരായ നുണകൾ അദ്ദേഹം കേട്ടിരുന്നു; എന്നാൽ മരണത്തിനും മനുഷ്യർ ഭയക്കുന്ന മറ്റെല്ലാറ്റിനും മുമ്പിൽ ഭയമില്ലാതെ നിൽക്കുന്ന അവരെ കണ്ടു. അങ്ങനെയുള്ളവർ നുണകളിൽ പറയുന്ന ദുഷ്ടജീവിതം നയിക്കുന്നവരാകാനാവില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി.

ഏറ്റവും വൈകിയാൽ ഏകദേശം 130-ൽ അദ്ദേഹം ക്രൈസ്തവനായെന്ന് കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശം പറയുന്നു. എവിടെവച്ചെന്ന് അറിഞ്ഞുകൂടാ.

തത്ത്വചിന്തകനായിത്തന്നെ. ചിന്തകന്റെ ജീവിതം അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല: ഇങ്ങനെയാണ്, ഇതുകൊണ്ടാണ്, ഞാൻ തത്ത്വചിന്തകനായത് (സംവാദം 8, ആശയം). തത്ത്വചിന്തകന്റെ വേഷത്തിൽ അദ്ദേഹം ദൈവവചനം പ്രസംഗിച്ചെന്ന് എവുസേബിയൂസ് പറയുന്നു. ത്രിഫോയുടെ ആദ്യവാക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തത്ത്വചിന്തകന്റെ മേലങ്കി അദ്ദേഹം തുടർന്നും ധരിച്ചിരിക്കണം. തത്ത്വചിന്തകരെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചും ചർച്ചചെയ്തും അദ്ദേഹം ജീവിച്ചു.

എഫേസോസും ത്രിഫോയും. ത്രിഫോയുമായുള്ള സംഭാഷണം എഫേസോസിലായിരുന്നുവെന്ന് എവുസേബിയൂസ് പറയുന്നു. സംവാദത്തിൽ ഒരു നടപ്പന്തലിലെ നടത്തം പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്; 132 മുതൽ 135 വരെയുണ്ടായ ബാർ കോക്ബ (Bar Kokhba) കലാപമെന്ന യൂദയായിലെ സമീപകാല യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോന്ന യഹൂദനാണ് ത്രിഫോ. കൂടിക്കാഴ്ച അക്കാലത്തേതാണ്; എന്നാൽ ഗ്രന്ഥം ഏറെ കഴിഞ്ഞ്, 161-നു മുമ്പ്, എഴുതിയതാണ്.

റോം. ജസ്റ്റിൻ രണ്ടു പ്രാവശ്യം റോമിൽ താമസിച്ചു. അവിടെ ഒരു വിദ്യാലയം തുടങ്ങി; പ്രതിഫലം വാങ്ങാതെ പുതിയ മതത്തെ സത്യതത്ത്വശാസ്ത്രമായി പഠിപ്പിച്ചെന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ പറയുന്നു. മാർട്ടിനൂസ് (Martinus) എന്നൊരാളുടെ മുകളിൽ, ഒരു കുളിപ്പുരയ്ക്കടുത്ത്, താമസിക്കുന്നെന്നും തന്റെ അടുത്തു വരുന്നവരോട് സത്യത്തിന്റെ പ്രബോധനങ്ങൾ പങ്കുവയ്ക്കുമെന്നും വിചാരണയിൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ഏറെ അറിയപ്പെടുന്ന ശിഷ്യൻ തത്യാൻ (Tatian) ആണ്; നാലു സുവിശേഷങ്ങളും ചേർത്ത് ഒന്നാക്കിയ ദിയാത്തെസറോൺ (Diatessaron) പിന്നീട് എഴുതിയത് ഈ അസീറിയക്കാരനാണ്. ജസ്റ്റിന്റെ മരണശേഷം തത്യാൻ സഭയുടെ പ്രബോധനം വിട്ടുപോയെന്ന് വിശുദ്ധ ഇരണേവൂസ് പറയുന്നു.

അപേക്ഷകൾ. ഏകദേശം 153 മുതൽ 155 വരെയുള്ള കാലത്ത് അന്തോനീനൂസ് പീയൂസ് (Antoninus Pius) ചക്രവർത്തിക്കും ദത്തുപുത്രന്മാർക്കും സെനറ്റിനും റോമൻ ജനതയ്ക്കുമായി ഒന്നാം അപ്പോളജി എഴുതി. ലളിതമായ ഒരു കാര്യമാണ് ആവശ്യപ്പെട്ടത്: ചെയ്ത കുറ്റത്തിനു ക്രൈസ്തവരെ വിചാരണ ചെയ്യുക, പേരിന്റെ പേരിൽ മാത്രം ശിക്ഷിക്കരുത്. അല്പം കഴിഞ്ഞ് ചെറിയ രണ്ടാം അപ്പോളജി ചേർത്തു. റോമിൽ അദ്ദേഹം കണ്ട ഒരു കേസാണ് കാരണം. ഒരു സ്ത്രീ ക്രൈസ്തവയായി ദുർജീവിതം വിട്ടു. ഭർത്താവ് അവർക്കെതിരെയും പിന്നെ അവരുടെ ഗുരുവായ തോലെമയൂസിനെതിരെയും (Ptolemaeus) പരാതി കൊടുത്തു. താൻ ക്രൈസ്തവനാണെന്ന് ഏറ്റുപറഞ്ഞതിന്റെ പേരിൽ മാത്രം പ്രിഫെക്ട് ഉർബിക്കൂസ് (Urbicus) തോലെമയൂസിനു മരണശിക്ഷ വിധിച്ചു. ലൂസിയൂസ് (Lucius) എന്നൊരാൾ പ്രതിഷേധിച്ചു; അദ്ദേഹവും ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.

ക്രെസെൻസ്. വരാനിരിക്കുന്നത് ജസ്റ്റിന് അറിയാമായിരുന്നു. പൊതുസംവാദത്തിൽ താൻ തോല്പിച്ച ക്രെസെൻസ് (Crescens) എന്ന സിനിക് തത്ത്വചിന്തകൻ തനിക്കെതിരെ ഗൂഢാലോചന നടത്തിയേക്കാമെന്ന് രണ്ടാം അപ്പോളജിയിൽ (3) പറയുന്നു. ക്രെസെൻസ് അതു ചെയ്തെന്ന് തത്യാനും എവുസേബിയൂസും രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതു വിശ്വസനീയമാണ്, തീർച്ചയല്ല എന്ന് കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശം പറയുന്നു.

വിചാരണ, ഏകദേശം 165. വിചാരണയുടെ രേഖ, ജസ്റ്റിന്റെ നടപടികൾ, നമുക്കു ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്; ആദിമ രേഖകളിൽ ഏറ്റവും ഹൃദയസ്പർശിയായവയിലൊന്ന്. മാർക്കസ് ഔറേലിയൂസ് ചക്രവർത്തിയുടെ കാലത്ത് ജസ്റ്റിനെയും ആറു സഹചരന്മാരെയും റോമിലെ പ്രിഫെക്ട് റുസ്തിക്കൂസിന്റെ (Rusticus) മുമ്പിൽ കൊണ്ടുവന്നു: ഖാരിത്തൻ (Chariton); ഖാരിത്തോ (Charito) എന്ന സ്ത്രീ; കപ്പദോക്കിയായിൽ മാതാപിതാക്കളുള്ള, ചക്രവർത്തിയുടെ ഭവനത്തിലെ അടിമയായ എവൽപിസ്തൂസ് (Euelpistus); ഇക്കോണിയത്തിൽനിന്നുള്ള ഹിയെറാക്സ് (Hierax); പെയോൻ (Paeon); ലിബെറിയാനൂസ് (Liberianus). ദേവന്മാരെ അനുസരിക്കാൻ റുസ്തിക്കൂസ് കല്പിച്ചു. എല്ലാ പ്രബോധനങ്ങളും പഠിക്കാൻ ശ്രമിച്ച താൻ ഒടുവിൽ ക്രൈസ്തവരുടെ സത്യപ്രബോധനത്തിൽ ഉറച്ചെന്ന് ജസ്റ്റിൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. എവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു എന്നു ചോദിച്ചപ്പോൾ ഒരിടവും പറഞ്ഞില്ല. റുസ്തിക്കൂസ് മറ്റുള്ളവരെയും ചോദ്യം ചെയ്തു. ക്രിസ്തുവാണ് ഞങ്ങളുടെ സത്യപിതാവ്, അവിടുത്തെ വിശ്വാസമാണ് അമ്മ എന്ന് ഹിയെറാക്സ് പറഞ്ഞു (ആശയം). ഈ നല്ല ഏറ്റുപറച്ചിൽ മാതാപിതാക്കളിൽനിന്നു കിട്ടിയതാണെന്ന് പെയോൻ പറഞ്ഞു.

റുസ്തിക്കൂസ് ജസ്റ്റിനോടു ചോദിച്ചു: ചാട്ടവാറടിയേറ്റും തല വെട്ടപ്പെട്ടും കഴിഞ്ഞാൽ നീ സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുമെന്നു വിശ്വസിക്കുന്നുവോ? സഹിച്ചാൽ ദൈവത്തിന്റെ ദാനങ്ങൾ ലഭിക്കുമെന്നു പ്രത്യാശിക്കുന്നു എന്ന് ജസ്റ്റിൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. പ്രതിഫലം വാങ്ങാൻ സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുമെന്നു കരുതുന്നുവോ എന്ന് റുസ്തിക്കൂസ് വീണ്ടും ചോദിച്ചു. ജസ്റ്റിൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ കരുതുന്നതല്ല; എനിക്ക് അറിയാം, പൂർണബോധ്യമുണ്ട് (ആശയം). ചാട്ടവാറടിയും ശിരച്ഛേദവുമായിരുന്നു വിധി. പതിവുസ്ഥലത്തേക്കു പോയ അവർ വധിക്കപ്പെട്ടു; ചില വിശ്വാസികൾ രഹസ്യമായി ശരീരങ്ങൾ എടുത്ത് അടക്കം ചെയ്തു.

അന്തോനീൻ ചക്രവർത്തിമാരുടെ കാലത്ത്, രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിലാണ് ജസ്റ്റിൻ ജീവിച്ചത്; സമാധാനവും നല്ല ഭരണവുമുള്ള കാലമായി റോമാക്കാർ ഓർത്തത്. സാമ്രാജ്യത്തിൽ ക്രൈസ്തവർ ഇപ്പോഴും ചെറിയ കൂട്ടമായിരുന്നു; അവരുടെ നിയമസ്ഥിതി വിചിത്രവും. പൊതുവായ വേട്ടയില്ല; എന്നാൽ ആരെങ്കിലും പരാതിപ്പെടുകയും അവർ വിശ്വാസം നിഷേധിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ വധശിക്ഷയാകാം. ദേവന്മാരെ വണങ്ങാത്തതുകൊണ്ട് അവർ "നിരീശ്വരർ" എന്ന ആരോപണം കേട്ടു. അവർ മനുഷ്യമാംസം തിന്നുന്നെന്നും രാത്രിയിൽ ദുഷിച്ച സമ്മേളനങ്ങൾ നടത്തുന്നെന്നും കിംവദന്തി പരന്നു.

അക്കാലത്തെ ഗൗരവമുള്ള സംസ്കാരം ഗ്രീക്ക് തത്ത്വശാസ്ത്രമായിരുന്നു; മാർക്കസ് ഔറേലിയൂസ് എന്ന ചക്രവർത്തിതന്നെ സ്റ്റോയിക് എഴുത്തുകാരനായിരുന്നു. ചിന്താശീലരായ യുവാക്കളെ നേടാൻ വിദ്യാലയങ്ങൾ മത്സരിച്ചു. യുക്തിയില്ലാതെ വിശ്വസിക്കുന്ന സാധാരണക്കാരായി പല വിദ്യാസമ്പന്നരും ക്രൈസ്തവരെ കണ്ടു. അവരോടു തുല്യനായി സംസാരിക്കാൻ ഒരു ക്രൈസ്തവന് കഴിയുമോ എന്നതായിരുന്നു അന്നത്തെ ചോദ്യം.

സഭയ്ക്കുള്ളിലും ഒരു ചോദ്യമുണ്ടായിരുന്നു. പഴയ നിയമത്തിലെ ദൈവം യേശുവിന്റെ പിതാവല്ലെന്ന് മാർസിയോൻ (Marcion) റോമിൽ പഠിപ്പിച്ചു. ജ്ഞാനവാദികൾ (Gnostics) എന്ന് ഇന്നു വിളിക്കുന്ന കൂട്ടങ്ങൾ രഹസ്യപ്രബോധനങ്ങൾ പരത്തി. ജസ്റ്റിന്റെ റോമൻ വർഷങ്ങൾ വലിയ ആശയക്കുഴപ്പത്തിന്റേതായിരുന്നു; ഈ തെറ്റുകൾക്കെതിരെയും അദ്ദേഹം എഴുതി.

യഹൂദജനത ഒരു ദുരന്തത്തിലൂടെ കടന്നുപോയതേയുള്ളു. ബാർ കോക്ബ യുദ്ധത്തിനുശേഷം ജറുസലേമിൽ അവർക്കു പ്രവേശനം വിലക്കി. അവർക്കു വലിയ സഹനത്തിന്റെയും സിനഗോഗും സഭയും തമ്മിലുള്ള വേദനാജനകമായ വേർപാടിന്റെയും കാലമായിരുന്നു അത്. ജസ്റ്റിന്റെ സംവാദം ആ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വായിക്കണം.

• വചനവും സത്യത്തിന്റെ വിത്തുകളും. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തെ പ്രശസ്തനാക്കിയ ആശയം. ക്രിസ്തു ദൈവത്തിന്റെ നിത്യയുക്തിയായ വചനമാണ് (ഗ്രീക്കിൽ ലോഗോസ്). എല്ലാ മനുഷ്യവംശവും അവിടുന്നിൽ പങ്കുകാരാണ് (ഒന്നാം അപ്പോളജി 46); എല്ലാവരിലും വചനത്തിന്റെ വിത്തു നട്ടിട്ടുണ്ട് (രണ്ടാം അപ്പോളജി 8). അതുകൊണ്ട് ക്രിസ്തുവിനു മുമ്പ് യുക്തിയനുസരിച്ചു ജീവിച്ച ഗ്രീക്കുകാരായ സോക്രട്ടീസ്, ഹെരാക്ലീറ്റസ് തുടങ്ങിയവർ അവിടുത്തെ ഭാഗികമായി അറിഞ്ഞു. എല്ലാ മനുഷ്യർക്കിടയിലും ശരിയായി പറയപ്പെട്ടതെല്ലാം ക്രൈസ്തവരായ നമ്മുടേതാണ് (രണ്ടാം അപ്പോളജി 13, ആശയം). മറ്റുള്ളവർ ഭാഗികമായി കണ്ടത് ക്രിസ്തുവെന്ന വ്യക്തിയിൽ സഭ പൂർണമായി സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
• വിശ്വാസവും യുക്തിയും ഒന്നിച്ച്. തത്ത്വശാസ്ത്രം ശത്രുവല്ല. എങ്കിലും ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമജ്ഞാനം സ്വീകരിക്കുന്നതാണ്, നേടിയെടുക്കുന്നതല്ല: പ്രവാചകന്മാർ ആത്മാവിനാൽ സംസാരിച്ചു; പ്രകാശത്തിന്റെ വാതിലുകൾ തുറക്കാൻ പ്രാർഥിക്കണം. അങ്ങനെ ക്രൈസ്തവമതം സുരക്ഷിതവും പ്രയോജനകരവുമായ ഏക തത്ത്വശാസ്ത്രമാകുന്നു (സംവാദം 8).
• ദൈവവും ത്രിത്വവും. ക്രൈസ്തവർ പിതാവിനെയും പുത്രനെയും പ്രവചനാത്മാവിനെയും ആരാധിക്കുന്നു (ഒന്നാം അപ്പോളജി 6, 13). പഴയ നിയമത്തിലെ ദൈവദർശനങ്ങളിൽനിന്ന് പിതാവിൽനിന്നു വ്യതിരിക്തനായ പുത്രന്റെ അസ്തിത്വം അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു (സംവാദം 56 മുതൽ).
• മാമ്മോദീസാ. ഒന്നാം അപ്പോളജി 61-ൽ അദ്ദേഹം ലളിതമായി വിവരിക്കുന്നു: വിശ്വസിക്കുന്നവർ ഉപവസിച്ചു പ്രാർഥിച്ച് വെള്ളത്തിലേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു; പിതാവിന്റെയും പുത്രന്റെയും പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെയും നാമത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. ഈ കഴുകലിനെ "പ്രകാശനം" എന്നു വിളിക്കുന്നു. യോഹന്നാൻ 3:5 അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.
• ദിവ്യകാരുണ്യം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളിൽ ഏറ്റവുമധികം ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഗം ഇതാണ്. സാധാരണ അപ്പമായോ സാധാരണ പാനീയമായോ അല്ല ഞങ്ങൾ ഇവ സ്വീകരിക്കുന്നത്, എന്ന് അദ്ദേഹം ചക്രവർത്തിയോടു പറയുന്നു. കൃതജ്ഞതയർപ്പിച്ച ഈ ഭക്ഷണം മാംസമായിത്തീർന്ന ആ യേശുവിന്റെ മാംസവും രക്തവുമാണ് (ഒന്നാം അപ്പോളജി 66, ആശയം). വിശ്വസിക്കുകയും മാമ്മോദീസാ സ്വീകരിക്കുകയും ക്രിസ്തു കല്പിച്ചതുപോലെ ജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർക്കു മാത്രമേ സ്വീകരിക്കാവൂ. മലാക്കി 1:11 മുൻകൂട്ടിപ്പറഞ്ഞ ബലിയായും കർത്താവിന്റെ പീഡാനുഭവത്തിന്റെ ഓർമയായും സംവാദത്തിൽ (41, 117) അദ്ദേഹം ഇതിനെപ്പറ്റി പറയുന്നു.
• ഞായറാഴ്ച. ഒന്നാം അപ്പോളജി 65 മുതൽ 67 വരെ ദിവ്യബലിയുടെ ക്രമത്തെക്കുറിച്ചു നമുക്കുള്ള ഏറ്റവും പഴയ വിശദവിവരണമാണ്; ചുവടെയുള്ള പട്ടിക കാണുക.
• പുതിയ ഹവ്വായായ പരിശുദ്ധ മറിയം. ഈ താരതമ്യം ആദ്യം എഴുതിയവരിൽ നാം അറിയുന്നയാൾ ഒരുപക്ഷേ ജസ്റ്റിനാണ്: കന്യകയായ ഹവ്വാ സർപ്പത്തിന്റെ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് അനുസരണക്കേടും മരണവും ജനിപ്പിച്ചു; ദൂതൻ സദ്വാർത്ത അറിയിച്ചപ്പോൾ കന്യകാമറിയം വിശ്വാസവും ആനന്ദവും സ്വീകരിച്ചു (സംവാദം 100). വിശുദ്ധ ഇരണേവൂസ് പിന്നീട് ഇത് ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
• പ്രവചനങ്ങളുടെ പൂർത്തീകരണം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതികളിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഭാഗം ക്രിസ്തുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ നിയമ പ്രവചനങ്ങളാണ്: ഒന്നാം അപ്പോളജി 31 മുതൽ 53 വരെയും സംവാദത്തിന്റെ ഏറിയ പങ്കും.
• മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം. ദൈവത്തിന്റെ മുന്നറിവ് നമ്മുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് എടുത്തുകളയുന്നില്ല; ചെയ്യുന്നതിന് മനുഷ്യർ ഉത്തരം പറയണം (ഒന്നാം അപ്പോളജി 43, 44). വിധി എല്ലാം ഭരിക്കുന്നു എന്ന ചിന്തയെ അദ്ദേഹം എതിർക്കുന്നു.
• ക്രൈസ്തവ ജീവിതം. ക്രൈസ്തവർ സമ്പത്തു പങ്കുവയ്ക്കുന്നു, ശത്രുക്കൾക്കായി പ്രാർഥിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവരെപ്പോലെ നവജാതശിശുക്കളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്ന് അദ്ദേഹം ചക്രവർത്തിയോടു പറയുന്നു (ഒന്നാം അപ്പോളജി 14, 27).

ജസ്റ്റിൻ ചക്രവർത്തിയോടു വിവരിച്ച ദിവ്യബലി

ഏകദേശം പത്തൊമ്പതു നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിപ്പുറവും ഏതു റീത്തിലെയും കത്തോലിക്കാ വായനക്കാരൻ ഈ രൂപരേഖ തിരിച്ചറിയും. മതബോധനഗ്രന്ഥം ഇതു വിശദമായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു (1345).

സഭ അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുടരാത്ത ഇടങ്ങൾ

• ത്രിത്വത്തിന്റെ ഭാഷ. നിഖ്യാ കൗൺസിലിനും (325) പിൽക്കാല പ്രബോധനത്തിന്റെ വാക്കുകൾ ഉറയ്ക്കുന്നതിനും മുമ്പാണ് ജസ്റ്റിൻ എഴുതിയത്. പുത്രനെ "രണ്ടാം സ്ഥാനത്തും" ആത്മാവിനെ "മൂന്നാം സ്ഥാനത്തും" (ഒന്നാം അപ്പോളജി 13) എന്നു പറയുമ്പോഴും പുത്രന്റെ ജനനത്തെ ലോകസൃഷ്ടിയോടു ചേർത്തു കാണുമ്പോഴും സഭ പിന്നീട് എത്തിയ കൃത്യത അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിലില്ല. പുത്രന്റെ ദൈവത്വം അദ്ദേഹം നിഷേധിക്കുകയല്ല; അവിടുത്തെ ആരാധിക്കുകയാണു ചെയ്തത്. സത്യസന്ധനായ ഒരു മുൻഗാമിയായി സഭ അദ്ദേഹത്തെ വായിക്കുന്നു; ഇന്നത്തെ വിശ്വാസി നിഖ്യാ പിന്തുടരുന്നു.
• ആയിരം വർഷം. പുനർനിർമിച്ച ജറുസലേമിൽ വിശുദ്ധർ ആയിരം വർഷം വാഴുമെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി; എങ്കിലും പല സത്യക്രൈസ്തവരും മറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നെന്നു കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു (സംവാദം 80, 81). ചരിത്രത്തിനുള്ളിലെ രാജ്യമെന്ന ഈ ആശയം, അതിന്റെ മിതമായ രൂപങ്ങൾപോലും, സഭ പിന്നീടു തള്ളി (മതബോധനഗ്രന്ഥം 676).
• പിശാചുക്കളെപ്പറ്റി. വിജാതീയ കഥകൾക്കു പിന്നിൽ പിശാചുക്കളാണെന്നും അവ ക്രൈസ്തവ കൂദാശകൾ അനുകരിച്ചെന്നും അദ്ദേഹം കരുതി (ഒന്നാം അപ്പോളജി 66, മിത്രാസിനെപ്പറ്റി). മറ്റു മതങ്ങളിലെ സത്യവും വിശുദ്ധവുമായ ഒന്നും സഭ തള്ളുന്നില്ലെന്ന് ഇന്ന് നോസ്ത്ര ഏത്താത്തേ പഠിപ്പിക്കുന്നു; ക്രൈസ്തവർക്ക് വിഗ്രഹാരാധന ചെയ്യാനാവില്ലെന്നതു നിലനിൽക്കുന്നു.
• യഹൂദരോടുള്ള കഠിനവാക്കുകൾ. അക്കാലത്തെ പല രചനകളെയുംപോലെ സംവാദത്തിലും അന്നത്തെ യഹൂദജനതയ്ക്കെതിരെ കഠിനമായ ആരോപണങ്ങളുണ്ട്. ഇത് സഭയുടെ ഇന്നത്തെ പ്രബോധനമല്ല. യഹൂദരെ ദൈവം തിരസ്കരിച്ചവരോ ശപിച്ചവരോ ആയി അവതരിപ്പിക്കരുതെന്ന് കൗൺസിൽ പഠിപ്പിക്കുന്നു (നോസ്ത്ര ഏത്താത്തേ 4).

തത്ത്വചിന്തകനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പഠിപ്പിച്ചു: സംഭാഷണത്തിൽ ഉറക്കെ യുക്തിവിചാരം ചെയ്തു. സംവാദം രണ്ടു ദിവസം നീണ്ട ഒരു ചർച്ചയാണ്; ത്രിഫോയുടെ സ്നേഹിതർ വരികയും പോവുകയും ചെയ്യുന്നു. ആവർത്തനമുണ്ട്; അതിന് അദ്ദേഹംതന്നെ ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. ശൈലിക്ക് വലിയ ഭംഗിയില്ല. അദ്ദേഹം പ്രതിഭാശാലിയല്ലെന്ന് ഒരു പഴയ പണ്ഡിതൻ പറഞ്ഞത് കത്തോലിക്കാ വിജ്ഞാനകോശം ഉദ്ധരിക്കുന്നു. സത്യസന്ധതയും ക്ഷമയും ധൈര്യവുമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തി.

ആളുകളെ അവരുടെ സ്വന്തം നിലത്തുവച്ചു കണ്ടുമുട്ടുന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതി. "തത്ത്വചിന്തകൻ" എന്ന് അദ്ദേഹം വിളിക്കുന്ന അവകാശിയുള്ള ഭരണാധികാരികളോട് നീതിയെപ്പറ്റി യുക്തിവിചാരം ചെയ്യുന്നു. വിജാതീയർക്കുവേണ്ടി സോക്രട്ടീസിനെയും പ്ലേറ്റോയെയും ഉദ്ധരിക്കുന്നു. ത്രിഫോയോടൊപ്പം ഹീബ്രു പ്രവാചകന്മാരെ വരിവരിയായി കടന്നുപോകുന്നു. ക്രൈസ്തവ ആചാരം അദ്ദേഹം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; ഞായറാഴ്ച സംഭവിക്കുന്നത് എന്തെന്ന് ചക്രവർത്തിയോട് കൃത്യമായി പറയുന്നു. ഞങ്ങൾക്ക് ഒന്നും മറയ്ക്കാനില്ല എന്ന ആ തുറന്ന മനസ്സുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാദം.

മര്യാദയോടെ അദ്ദേഹം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. പ്രതീക്ഷിച്ചതിലും കൂടുതൽ സന്തോഷിച്ചെന്നും തങ്ങളെ സ്നേഹിതരായി ഓർക്കണമെന്നും ത്രിഫോ പറയുന്നിടത്താണ് സംവാദം അവസാനിക്കുന്നത് (142). അവരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി അപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ് ജസ്റ്റിൻ വിട പറയുന്നത്. അവർ വിയോജിച്ചു; സ്നേഹിതരായി പിരിഞ്ഞു.

നമുക്കുള്ളതിൽ ഏതാണ്ട് എല്ലാം കേടുപാടുള്ള ഒരു കൈയെഴുത്തുപ്രതിയിൽനിന്നാണ് (പാരീസ്, ഗ്രീക്ക് 450), 1364 സെപ്റ്റംബർ 11-ന് പൂർത്തിയാക്കിയത്. മറ്റൊരു പ്രതി ഇതിന്റെ പകർപ്പു മാത്രം. രണ്ട് അപ്പോളജികളും സംവാദവും മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലനിൽക്കുന്ന കൃതികൾ എന്ന് ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ പറയുന്നു.

Ante-Nicene Fathers ഇംഗ്ലീഷ് പരിഭാഷയിൽനിന്ന് (ഡോഡ്സ്, റെയ്ത്ത് തുടങ്ങിയവർ), ആശയം:

സർവോപരി പ്രകാശത്തിന്റെ വാതിലുകൾ നിനക്കു തുറക്കപ്പെടാൻ പ്രാർഥിക്കുക (സംവാദം 7, വൃദ്ധന്റെ യാത്രാമൊഴി).

എല്ലാ മനുഷ്യർക്കിടയിലും ശരിയായി പറയപ്പെട്ടതെല്ലാം ക്രൈസ്തവരായ നമ്മുടേതാണ് (രണ്ടാം അപ്പോളജി 13).

• ബെനഡിക്ട് പതിനാറാമൻ 2007 മാർച്ച് 21-ലെ പൊതുദർശനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെപ്പറ്റി സംസാരിച്ചു. രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വിശ്വാസസംരക്ഷക പിതാക്കന്മാരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനി എന്നു വിളിച്ചു. വിജാതീയ കഥകൾക്കു പകരം തത്ത്വശാസ്ത്രവും യുക്തിയും തിരഞ്ഞെടുത്ത ആദിമ സഭയുടെ നിലപാടാണ് ജസ്റ്റിന്റെ കൃതി കാണിക്കുന്നതെന്നു പറഞ്ഞു; ആപേക്ഷികവാദത്തിനെതിരെ ഒരു പാഠവും കണ്ടെത്തി. പ്രകാശത്തിന്റെ വാതിലുകളെക്കുറിച്ചുള്ള വൃദ്ധന്റെ വാക്കുകൾ ആവർത്തിച്ചാണ് അവസാനിപ്പിച്ചത്.
• വിശുദ്ധ ജോൺ പോൾ രണ്ടാമൻ വിശ്വാസവും യുക്തിയും (Fides et Ratio, 38; 1998) എന്ന ചാക്രികലേഖനത്തിൽ ജാഗ്രതയോടെ തത്ത്വശാസ്ത്രവുമായി സംവദിച്ച മുൻഗാമിയെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ വിളിക്കുന്നു. കർത്താവിന്റെ ദിവസം (Dies Domini, 27, 46; 1998) എന്ന ലേഖനത്തിൽ ഞായറാഴ്ചയെ വിശദീകരിക്കാൻ ജസ്റ്റിന്റെ സാക്ഷ്യം ഉപയോഗിക്കുന്നു.
• സ്നേഹത്തിന്റെ കൂദാശ (Sacramentum Caritatis, 72; 2007) ഞായറാഴ്ച സമ്മേളനത്തെപ്പറ്റി പറയുമ്പോൾ വിശുദ്ധ ജസ്റ്റിന്റെ വിവരണം പരാമർശിക്കുന്നു.
• മതബോധനഗ്രന്ഥം ദിവ്യബലിയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവരണം വിശദമായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു (1345).
• ലെയോ പതിമൂന്നാമൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബഹുമാനാർഥം ദിവ്യബലിക്രമവും യാമപ്രാർഥനയും രചിപ്പിച്ചു; മുഴുവൻ ലത്തീൻ സഭയ്ക്കുമായി തിരുനാൾ ഏപ്രിൽ 14-ന് നിശ്ചയിച്ചു. 1960-കളിലെ പഞ്ചാംഗ നവീകരണം അതിനെ ജൂൺ 1-ലേക്കു മാറ്റി; ബൈസന്റൈൻ പാരമ്പര്യം ഏറെക്കാലമായി ആചരിച്ചിരുന്ന ദിവസമാണത്.
• രണ്ടാം വത്തിക്കാൻ കൗൺസിൽ മറ്റു ജനതകൾക്കിടയിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന "വചനത്തിന്റെ വിത്തുകളെ"പ്പറ്റി പറയുമ്പോൾ ഇതേ പ്രയോഗം ഉപയോഗിക്കുന്നു (ആദ് ജെന്തേസ് 11).

ഏറെക്കാലം അന്വേഷിക്കുകയും ഏറെ ചിന്തിക്കുകയും ചെയ്തവർക്ക്: അസ്വസ്ഥമായ മനസ്സ് ക്രിസ്തുവിലേക്കുള്ള വഴിയാകാമെന്ന് ജസ്റ്റിൻ കാണിക്കുന്നു. മനസ്സ് നിർത്താൻ വിശ്വാസം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല.

ഭാരതം പോലെ പുരാതന സംസ്കാരങ്ങളുള്ള നാടുകളിലെ ക്രൈസ്തവർക്ക്: ക്രിസ്തുവാണ് സത്യത്തിന്റെ പൂർണത എന്ന ബോധ്യം ഉപേക്ഷിക്കാതെ മറ്റു പാരമ്പര്യങ്ങളിലെ സത്യത്തെ ആദരിക്കാനുള്ള വഴി അദ്ദേഹം നൽകുന്നു. നമ്മുടെ വിശ്വാസത്തെപ്പറ്റി സത്യസന്ധരായിരിക്കെത്തന്നെ മറ്റു വിശ്വാസികളെ ആദരിക്കാം.

അല്മായർക്ക്: നാം അറിയുന്നിടത്തോളം ഒരിക്കലും പട്ടം സ്വീകരിക്കാതെ, സ്വന്തം ചെലവിൽ വിശ്വാസം പഠിപ്പിച്ച്, അതിനുവേണ്ടി മരിച്ച ഒരു ക്രൈസ്തവ ഗുരു ഇതാ. ഭരണകൂടം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രബോധനം അറിയാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

ഞായറാഴ്ച ദിവ്യബലിക്കു പോകുന്ന എല്ലാവർക്കും: ഏകദേശം നൂറ്റമ്പതാം ആണ്ടിൽ ക്രൈസ്തവർ ചെയ്തിരുന്നതുതന്നെയാണ് നാം ചെയ്യുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുറച്ചു വരികൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അതേ ക്രമം, ദരിദ്രരോടുള്ള അതേ കരുതൽ.